Bash sahypa
Habarlar
Türkmenistan
Edebiıat
Taryh
Bilim
Maºgala
Güımenje
...we º.m.

GURBANDURDY ZELILI

 

Mazmuny:

 

 


ZELILININ ÖMRI

Gurbandurdy-Zelili Gürgenin Garaguzy obasyn obasynda 1779-njy ıylda eneden dogulıar. Onun kakasyna Mämmetjuma,ejesine Hurma (Magtymgulynyò ıegeni) diıer ekenler. Zeliliniò önüp-ösen ıerleri Etrek,Gürgen,Garrygala sebitleridir.Önüp-ösen ıerini Zelili öz döredijiliginde ºeıle setirler bilen görkezıär:

"Ata-baba geçen jaılary görsem ,
Gürgende nan iısem , Etrekde ıörsem….",

Zeili oba mekdebinde , soòra bolsa Hywadaky “ ªirgazy” medresesinde okapdyr düıen maglumat bar.

Zelili-zelil ,horlanan , ezilen ,ejiz düºen diımekdir . Sebäbi Zelili öz ömründe oòly gün görmändir , mydama onuò ıaºaıºy horlukda , ekspluatator synplar tarapyndan kemsidilmekde geçipdir. Gurbandurdynyò Zelili diıen lakamy onuò ıºaıºy-durmuºy bilen baglanyºyklydyr .

Halk arasyndaky rowaıatlara görä, Zeliliniò esasy kesp-käri kümüº , demir ussaçylygy bolupdyr . Zelili öz güzeranyny garyplykda geçiripdir .ªahyryò:

"…Kyn boldy güzeran ,düºdük bir hala,
Kemdest bolduk hiçe baºyò içinde,"

ya-da:

"Bu garyplyk üstümüzdengitmedi,
Köòül maksat –myradyna ıetmedi"

diıen setirleri-de onuò garyp bolandygyny subut edıär.

Zelili ıaºlykdan öz obadaºy Döndi diıen gyz bilen söyüºyär. ªahyr öz söıgülsine bagyºlap ,birnäçe ºygyrlar hem düzıär.”Döndi hanym”, “ Janymyò jananasy” we baºgalar. Emma Zelilä Döndi bilen öı-iºik bolup maºgala durmuºyny gurmak miıesser bolmandyr. Bu hakda halk arasynda bolan maglumatlaryò birinde “ Döndi bir barly ıere çykarlypdyr” diıilıär. ªu maglumatyò dogrulygy ähtimaldyr . ªol döwürde öılenmek üçin töleıän galyò Zelili ıaly garyplara örän agyr düºüpdir , olar köp ıyllar barlylaryò igençli we agyr zähmetini çekmäge mejbur bolupdyrlar. Munuò üstüne-de ekspluatator synp wekilleri azat söıgini barlapdyrlar . Ine, ºonuò üçin hem Zelili Döndä öılenip bilmändir .

Zelili Nury atly gyza öılenip ,onuò bilen ömrüniò ahyryna çenli ıaºapdyr . Nuryò ogly bolıar , oòa Mämmetdöwlet diııärler .Mämmetdöwlet ilki Mama diıen gyza öılenıär,ol aradan çykansoò . Halbibi bilen durmuº gurıar .Halbibiden Jumadöwlet ,olardan hem Ogulnar, Maıa, ªemºat bolıar , häzir Zeiliniò nebereleri Garrygala töwereklerinde ıaºaıarlar.

ıokaryk


ZELILINIÒ LIRIKASY

Zelili bir topar liriki goºgularyò awtorydyr .Onuò edebi döredijiliginde ıaºan döwründe ıüze çykan wakalary suratlandyrmak bilen , il – güne degiºli , sosiıal deòsizligi görkezıän , mert we namartlara degiºli öwüt – nesihat beriji,

söygi temada çeper ºygyrlar uly orun tutıar. Zeliliniò döredijiligi özüniò manylylygy we çeperçiligi bilen tapawutlanıar . Onuò döredijiligi türkmen klassyky edebiıatynyò durmuºa has içgin aralaºmakdaky täze ädimini alamatlandyrıar. Zeliliniò döredijiliginiò kämilleºmegine , ösmegine , birinjiden , onuò özüniò edebiıat bilen gyzyklanmagy , edebiıatyò jemgyıetçilik durmuºunda tutıan ornuna belli derejede akyl ıetirmegi , köp okamaklygy , ikinjiden , daıysy Magtymgulynyò döredijiligi uly täsir edipdir.

Zeliliniò watançylygy .Zeliliniò döredijiliginde il-güni , ıurdy söımek we halkyò erkin durmuºyny , agzybir ıaºaıºyny goramak pikirleri uly orun tutıar . Zelili öz ülkesini – ıaºan ıerini, onuò tebigatyny bütün baılygyny , zähmetkeº halkyny tüıs ıürekden söıen watançydyr .

ªahyr öz önüp-ösen yeriniò –Etregiò ,Gürgeniò keºbini, tebigatyny “Watanym, seni” diıen ºygrynda uly joºgun bilen suratlandyrypdyr .Watan temasyna degiºli beıleki ºygyrlarynda bolºy ıaly ,ºahyryò bu ºygyrynda hem basybalyjy duºmanyò abat oturan Etrek, Gürgen zähmetkeºlerini gyrgyna berºi, talaòa salºy görkezilıär.Zelili ıesirlikde diòe watan umydy bilen ıaºaıar, haçanda watanyny,onuò gözel tebigatyny ıatlanda,ol gözıaºyny saklap bilmeıär. ªahyryò duºmana bolan ıigrenji onda watana bolan söıgini, joºguny has güıçlendirıär. Zelili öz ülkesinden näçe uzaklykda bolsa-da ,onuò keºbini ,ajaıyp tebigatyny hiç wagt gözüniò öòünden aıyrmaıar:

" Sugunly , umgaly , çal goçly daglar ,
Belentden pestine akan bulaglar,
Sowuk suwly,ter çemenli awlaglar,
Köòül arzuw eılär ,watanym ,seni”.

Zelili bu ºygrynda bir topar ıesir eltilenleriò adyndan il –ıurda söıgi besleıär ,ony tüıs ıürekden wasp edıär.ªahyryò:

"İürek talwas eder, göterler serim,
Köòül arzuw eılär, watanym, seni!
Etrek, Gürgen ıurdum –gezen ıerlerim,
Köòül arzuw eılär, watanym ,seni!”

İa-da:

“Köòlümüò aramy, çeºmim röwºeni,
Men neıläıin, dostlar ,onsuz bu jany…."

diıen setirlerini diòläp zähmetkeº il-ıurda söıgi hyjuwy bilen joºman durup bilmez. Zeliliniò :

"Haıp, abat iller ber-bibat boldy
Dostlar gamgyn boldy , duºman ºat boldy,
Aırylyºdy, aºyna – ıarlar ıat boldy,
Köòül arzuw eılär ,watanym ,seni!"

diıen setirlerini öòden hem talaòçy duºmanyò zulumyndan ıaòa zeırenip, ah çekip ıören ıesirlerde Hywa hanyna ıigrenç, gahar –gazap döredipdir

Mertlik, batyrlyk, ahlaklylyk barada. Zelili il- ıurdy ıürekden söımek bilen birlikde , onuò ıigitleriniò mertligini, batyrlygyny , gowy ahlaklaryny wasp edipdir . ªahyr öz ildeºlerini arly – namysly bolmaklyga çagyrypdyr . ªahyryò ºeıle eserleri ıigitlere teselli beripdir, olary ruhlandyrypdyr we olaryò güıçlerine güıç goºupdyr . Zeliliniòil-günüò,ıurduòar-namysynyugrunda tutanıerli söweº eden gaıduwsyz ıigitleriò at –owzasyny dabaralandyrmagy, munuò tersine, gorkaklary, nalajedeıinleri,aıal ıagysy dik düºdileri,ıaòralary köpçüligiò öòünde masgaralamagy tötändenblman, ºol döwrüò ºertleri ,ıagdaıy bilen baglanyºyklydyr. Duºmanyò talaòçylykly ıörüºine gaıtawul bermek üçin,batyr, gaıduwsyz, at- ıaragdan peıdalanyp bilıän adam gerek bolupdyr.Zelili bolsa duºmana garºy çanlakaı söweºijileriòsanyny köpelmek maksady bilen , batyrgaı ıigitleri taryplapdyr, götergiläpdir, namarlary ıazgarypdyr.

ªahyr mertler bilen namartlary deòeºdirende, olara mahsus bolan aıratynlygy örän ıerlikligörkezıär. Ol özüniò ”Dert galar” diıen ºygrynyò:

"İowuz ıerde ıüzde –ıüz gelse,
Yzyn dönmez,namart gaçar ,mert galar"

diıen setirleinde il-halk üçin duºman bilen söweºmeli bolanda, mert ıigitleriò ölümden heder etmän, soòky demlerine çenli söweºıändiklerini,emma namartlaryò binamyslylyk edip gaçıandyklaryny, il-ıurt hakda pikir etmän ,öz janlary hakda aladalanıandyklaryny , hatda namarlaryò bile söweºe çykan ıoldaºlarynyò ykbalynyò neneòsi boljakdygyny hem unudıandyklaryny belleıär . Zeliliniò “Diımek biläni” ºygrynyò:

“Keıpi açylar duºman görende mertler,
Pikir basar , gaıga gider namartlar…"

diıen setirlerinde hem mertler bilen namartlar bir-birinden aıyl –saıyl edilip suratlandyrylıar.Bu setirlerde “mert ıigidiò duºman görende” ,oòa garºy ıigrenjilik bilen aldym- berdimle söweº edıändigi, emma namartlaryò bolsa duºman gördügi gaıga batyp dowla düºıändigi beıan edilıär.

ªahyr “Bilen” ºygrynda hem “ Diımek bilıäni” diıen ºygryndaky pikirlerini gaıtalaıar.Ol:

“Söweº güni mert ıarasyn baglamaz,
Namart gaçar dönüp, soòyn saglamaz…".

diymek bilen , mert ıigitleriò çydamlylygyny wasp edıär, emma , gorkaklaryò “ namartja olam , sagja olam” diıip, söweº meıdanyndan ıazzyny berıändiklerini tankyt edıär. Zelili “Diımek biläni" diıen ºygyrlarynyò ilki setirlrinde namartlaryò üstünden düºıär. Namartlara syn bermezligi, etjek iºini olaraduıdurmazlygy olara berk talap edıär.Eger-de syry ,göz öòünde tutulan maksady namartlar duısalar,berk tabºyryga garamazdan olaryò ıaòrajakdyklaryny ,syry äºgär etjkdiklerini ºahyr nygtap görkezıär:

"Namarda syr berme, syr saklar diıip,
Namarat syr saklamaz, diımek biläni…"

ªu ºygyryò balka bir ıerinde Zelili uzak wagtlap myhmançylykda bolıanlaryò, ondan–da gezip ıörenleriò, duº gelen ıerde gürrüòdeºlerine geplemäge gezek bermän, ıaòrap ıörenleriò hem-de yaºlykda lälik saklanyp, ulalansoò zähmet çekmäge ukyby bolmadyklaryò il içinde ıigrentgilerdigini billıär:

"Öznü ıigrendir köp ıatan myhman, Bir bimaıa gezen, mazasyz ıaòran,

Iºe taby bolmaz ulalansoòran, òran,
İaºlykda beslenen gaımak biläni”.

ªahyr özünüò ºygyrlarynda birek –birege ajy söz aıtmazlygy nesihat edıär:

“…İagºy söz diıeniò güldür,
ıaman söz tiken ıalydyr …"

diıen setirlerinde ("İow çykan ıalydyr ") beıan edıär.

ªahyr “Bilen “ºygrynyò:

“Köòül almaz ıerden bir ıaman sözi
Eºitseò ,iç gysar sygyrmak bilen "…

diyen setirlerinde-de birek-birege süıji sözli bolmaklygyò ,biderek ıere adamyò göwnüne degmezligiò tarapynda durıar

Zeliliniò “ Özge dem bolmaz “diıen ºygry baºdan –aıak öwüt –nesihat häsiıetlidir. ªahyr bu ºygyrynda mugthorçylyk almyty üçin biri –birinden gabanyp ,ilesopuçylyk satıan sopularyò gara nebisleri üçin her zat etmäge taııardyklaryny real beıan edıär .

İalançy mugthorlardan seresap bolmaly diıen pikiri öòe sürıär .

Zelili aòsat eklenç üçin özlerine din hadymy hasaplaıan ıalançy pirlere hergiz ynanmaly däldigini hem bu eserinden aıratyn nygtap aıdıar. Pirler näçe keramat satsalar-da, özlerini öwseler-de,ıagºy kiºi bolan blsalar-da ,olaryò zähmet çekmän, ilatyò dilenip ıa-da olary aldap, ºol aldawçylygyò hasabyna ıaºaıandyklaryny düºündürıär. Pirleriòpyssy-pyjurlygyny görüp ,ºahyr olary “ªeıtanyò ºägirtleri” diıip , açyk yglan edıär.

Zelilibu ºygrynda dogry sözlügi ündemegi ,gybatkeºligi, ıalançylygy ıazgarmagy hem maksat edinipdir .Bulardan baºga-da

Ol zähmet çekmekden,iºlemekden gaçıan adamlary tankytlaıar we ºonuò bilen birlikde ,beılekilere ºeıle häsiıetlri endik edinmezligi öwüt-nesihat edıär. Meselem:

“…Bikardyr ıaltanup , ıaman ıöreniò,
Bu bir hassalykdyr ,asla em bolmaz…"

ªahyr bu ıerde, birinjiden, ıaltanyò gününiò hor geçjegini aıdıan bolsa, ikinjiden, ıaltalyk-hassalykdyr, ondan daºda duruò diıen ideıany öòe sürıär.

Zeliliniò “Bºgana ıagºy”diıen ºygry hemöwüt-nesihat beriji, çuò we ıiti manyly eserleriò biridir. Häzir-de halk arasynda bu ºygryò birnäçe setirleri nakyl hökmünde ulanylıar. ªahyrò:

“Atsaò,nyºana deger okuò dogrusy,
Bir meòzile ıetmez ıüküò egrisi,
Basym sandan çykar oba ogrusy,
İigit sada gerek ,türkana ıagºysy”

diıen setirlerinde adamlaryò dogruçyl ,sada bolmaklary durmuº hadysalarynyò mysalynda ,ıagny deòeºdirmek ıoly bilen ,nesihat berilyär.

Zelili”Aslyna ıet, söz manysyn sora-da” diımekbilen,aıdylan sözi oòat diòläp,onuò manysyna düºünmegiò ähmiıetini,etjek iºiòi,düºünjek zadyòy soraºdyryp anyklaºdyrmagy maslahat berıär. Sözüò manysyna düºünmän ,aıdylan pikiriò nygyna ıetmän,bolgusyz netije çykarmaga howlukma diıip nesihat edıär.

 

Geziº ıoly: Baº / Edebiıat / XVIII asyr türkmen edebiıaty / Gurbandurdy Zelili

© TM (2001)
Sahypa barada

İokaryk ıokaryk

İürek talwas eder,
göterler serim,
Köòül arzuw eılär,
watanym, seni!
Etrek, Gürgen
ıurdum –
gezen ıerlerim,
Köòül arzuw eılär,
watanym, seni!