Bash sahypa
Habarlar
Türkmenistan
Edebiıat
Taryh
Bilim
Maºgala
Güımenje
...we º.m.

MAGTYMGULY PYRAGY


MAGTYMGULYNYÒ ÖMRI-DURMUªY

Türkmen halkyny beıik ogly Magtymguly-Pyragy gökleò türkmenleriòdir. Ol takmynan, 1733-nji ıylda Gürlen derıasynyò boıunda, Hajygowºan diıen ıerde eneden dogulıar. Ol ömrüniò köpisini Etrek, Gürgen, Garrygala sebitlerinde geçiripdir. ªahyr ,,Älem belgilidir’’ diıen ºygrynda,,

,,İaz geler, wagt-da gidre, gaflata çykmyº gözlerim.
Açaıyn diısem açylmaz, ne agyr uıkulydyr;
Bilmeıin soranlara aıdyò, bu garyp adymyz:
Asly-gerkez, ıurdy-Etrek, ady-Magtymgulydyr’’-

diıip, öz adyny we niredendigini, kimlerdendigini aıdıar.
Magtymguly-Pyragy baºlangyç terbiıäni kakasy Döwletmämmet-Azadydan alıar. Ol bu barada:

,,Ylym öwreden ussat-kyblam pederdir’’- diıip ıazıar.

Magtymguly ilki oba mekdebinde okayar. Onuò ilkinji mugallymyna Nyıazsalyh diıer ekenler. Magtymguly örän zehinli we ıiti akylly bolupdyr. Ol dürli kitaplary çakdan- aºa köp we irginsiz okapdyr. Magtymguly ıaº wagty kakasyndan, ejesinden we obanyò garry adamlaryndan köp-köp halk rowalary, goºgy-gazallary, erteki we nakyllary öhwes bilen diòleıär eken. Ol kakasy Döwletmämmet- Azadyny döreden eserleriniò köpüsini ıatdan öwrenipdir.

Magtymgulynyò zehinliligine, okuwa höwesliligine göz ıetiren Döwletmämmet onuò ylymly adam bolup ıetiºmeginiò aladasyny edipdir. Xvııı asyrda Etrek, Ahal, Mary sebilerinde güıçli medreseler bolmandyr. ªonuò üçin hem Döwletmämmet- Azadyny öz oglyny ilki Halajyò Gyzylaıak obasynda ıerleºıän, ºol wagt güıçli hasap edilen Idris babanyò medresesinde okuwa iberıär. Magtymguly bu medresede birnäçe wagt okaıar. Soòra ol Buhara gidıär, Buharada Gögeldaº atly mdresä okuwa gidär we onda iki ıyl okaıar. ªahyr ºol medresede ders berıän siriıaly türkmen Nury Kazym ibn Bahr bilen hem tanyºıar we onuò bilen doslaºıar. Emma medresedäki talyplaryò tertip-düzgüniniò bozuklygy Magtymgulynyò bu medresäni taºlamagyna sebäp bolıar.

Magtymguly esasy bilimi Hywadaky «ªirgazy» medresesinde alıar. Ol «ªirgazy» medresesinde üç ıyl okaıar. Medresede berilıän sapaklaryò daşynda hem Gündogaryò görnükli şahyrlary: Nyzamynyò, Nsiminiò, Fizulynyò, Nowaıynyò we baºgalaryò eserlerini irginsiz okaıar. Ol medresede okaıanlaryò arasynda özüni derrew tanadyp, zehinli talyplaryò hataryna goºulıar. Okuwyò ilkinji ıylynda Magtymguly talyplaryò halypasy bolıar. Soòky ıylda bolsa, mugallym özi ıok wagty sapak geçirmegi-de Magtymgula ynanıar ekeni. Magtymguly öz döwrüniò iò bilimli we düºünjeli adamy bolup ıetiºipdir.

ıokaryk

BAGYªLA BIZNI

Resul damadydyr, öz arslanyòdyr,
İa ymam Alyıa bagyºla bizni.
Çeºmi çyragymdyr, nury-aınymdyr,
İa ymam Hasana bagyºla bizni.

İalan dünıä kime berdi wepany,
Ahyretde alar, sürer sapany,
ªemr ile ol İezit berdi jepany,
İa ymam Huseıne bagyºla bizni.

Nasry-Seııar, Merwan Hekem döwründe,
Ymamlar galdylar jepa jöwründe,
Çaıa atdyrdylar Dymyºk ºährinde,
Zeınulabydynga bagyºla bizni.

Deò-duºlar ıanynda bir bikemalam,
Aºygy Mežnunam, ºikeste halam,
Synaıy-Horasan, zuwwary-älem,
İa ymam Ryzaıa bagyºla bizni.

Ymamlar yºkynda maòa bergin jam,
Açaıyn zybany okaıyn kelam,
Allahy behak, ol Patmaıy kyıam,
Muhammettagyıa bagyºla bizni.

Dünıäde çekdiler ıüz derdi-dagy,
Magºar gün münerler seısläp Byragy,
Hakykat ıolunyò ºemi, çyragy,
Muhammetnakyıa bagyºla bizni.

Patmaıy-Zähradyr anyò enesi,
Zatynda bir zerre ıoktur günäsi,
Humaıun dagydyr ahyr binasy,
Muhammetbagyra bagyºla bizni.

Kemaly pelekden, aºypdyr arºdan,
Baºa goıdy jeddi geıdigi täçden,
Üç keramat bile galdy Hajjajdan,
İa ymam Jagfara bagyºla bizni.

Kim biler iºinde niçiksi syr bar,
Akyl aòa ıetiºmez gudratly jepbar,
Duºmanyòa dostuò etdiò giriftar,
İa Musa Käzime bagyºla bizni.

İakyn köòül birle muºtagam bende,
İadyòyz eılärem tä bar menzende,
Ady günden meºhur olmuº jahanda,
İa ymam Esgere bagyºla bizni.

Kap dagyndan ıol açylsa İajuja,
Dünıä ıüzi dolar zulumle güıje,
Zaman ahyrynda geler hyruja,
İa sahypzamana bagyºla bizni.

Magtymguly aıdar, men häki-paıam,
Ymamlar ıolunda hem jan pidaıam,
Kemine bende men, kelbi-gedaıam,
İa Apbas Alyıa bagyºla bizni.

ıokaryk

DÖKE BAªLADY

Gömüldi derıalar, ıykyldy daglar,
İetimler gözıaºyn döke baºlady.
Orramsydan bolan haramhor begler,
İurdy bir ıanyndan ıyka baºlady.

Jemagatsyz azan bir gury sesdir,
Niçe mollaò okan ylmy hebesdir,
Kazylaryò käri çaı bile nasdyr,
Bir bozuk nyºana tuta baºlady.

Iºanlary her gapyda tapylar,
Mollalarna ıok myjabat ıapylar,
“Öwülıä men” diıip jögi sopular,
Gygyryp, asmana böke baºlady.

Çykar beıabana gyzy, gelini,
Ak ıüzüne ıapar gara telini,
Kemçinlik eıleıip, ıygan puluny
Düzedip özüne daka baºlady.

Dünıäde süıthoryò pul ıygma derdi,
Baılaryò mallary bizekat erdi,
Toba ediò, gözüm bir ıaman gördi,
Bigünä, bir-birin ıaka baºlady.

Magtymguly, baºa baglap selleler,
Aç böri deı ıortup niçe mollalar,
Halaldan, haramdan ıygnap gallalar,
Her ne tapsa, dynmaı dyka baºlady.

ıokaryk

GAÇA BAªLADY

Indi bildim zamananyò azanyn,
İamanlar ıagºydan gaça baºlady.
Gaıta bedasyllar asylzadadan
Pisint etmeı, töre geçe baºlady.

Yrıa boldy köpüò okan namazy,
Taòry hiç birinden bolmady razy,
Pygamber ornunda oturan kazy
Para üçin elin aça baºlady.

ªalarda galmady hökmi-adalat,
Bir pul üçin müfti berer rowaıat,
Bil, bu iºler-nyºanaıy-kyıamat,
Zalymlar bitoba öte baºlady.

Dadhahlar turuban, ıüzün sarardyp,
Kim töresin tapyp, reòòin gyzardyp,
Zalymlar mazluma syrtyn gabardyp,
Gamçysyndan ganlar saça baºlady.

Müjtehid sözüne amal bolmady,
Mynafyklar ıaradany bilmedi,
Sopular pirinden taglym almady,
Dünıä üçin dinden geçe baºlady.

Bir para sopular “sopy men” diıer,
Soramaı, zalymlar tagamyn iıer,
“Bizni ıagºy kiºi diısinler” diıer,
Her iºikde halka gura baºlady.

Garryga aılandy biz gören ıaºlar,
Aıaga dolandy biz gören baºlar,
Bimahal ıük baglap imdi gardaºlar,
Ahyret azmyna göçe baºlady.

Akyl bolan gamda ıüregin ezip,
Derdiniò dermanyn soraglap gezip,
Zamananyò pisat bolanyn syzyp,
Panydan bakyıa göçe baºlady.

Ne asyl begleriò nobaty öçdi,
Gaıta ºugul-haramyga söz ıetdi,
Dünıäde kim galyp, myrada ıetdi,
Muhubbet çyragy öçe baºlady.

Kazy bolan bir jowapda durmady,
Gije mähnet tartyp, kitap görmedi,
ªerigat ugrunda dogry ıörmedi,
Nebs üçin imansyz öte baºlady.

Magtymguly aıdar, barha ıol tany,
Bäº gün synamaga iberdi seni,
Senden burun öten jananlar kany?
Her kim nobatynda öte baºlady.

 

Geziº ıoly: Baº / Edebiıat / XVIII asyr türkmen edebiıaty / Magtymguly (mazmuny)

© TM (2001)
Sahypa barada

İokaryk ıokaryk


170-magtym.jpg (14009 bytes)

Magtymguly aıdar,
men häki-paıam,
Ymamlar ıolunda
hem jan pidaıam,
Kemine bende men,
kelbi-gedaıam,
İa Apbas Alyıa
bagyºla bizni.