Bash sahypa
Habarlar
Türkmenistan
Edebiıat
Taryh
Bilim
Maºgala
Güımenje
...we º.m.

AMAN KEKILOW


Mazmuny

 

ªahyryò ºygyrıeti

Aman Kekilowyò edebiıata we çeper söze bolan höwesi gaty ir wagtdan baºlanıar. Edebiıata, çeper söze bolan çäksiz söıgi Amanda goºgy ıazmaklyga ymtylyº döredıär. ªonuò netijesinde-de, onuò 1928-nji ıylyò 18-nji maıynda “Türkmenistan” gazetinde “Oba mugallymlaryna” atly ilkinji goºgusy peıda bolıar. Bu goºguda, adyndan belli bolºy ıaly, oba mekdeplerinde ylym, medeniıet ıaıradıan daıhan çagalaryna bilim berıän oba mugallymlary barada söz açylıar. Ilkinji goºgusynyò respublikan metbugatynda peıda bolmagy Aman Kekilowyò kalbyny joºa getirıär, ony çäksiz hyjuwlandyryp, ylhamyna ganat bekleıär. Ol ºundan soò gündelik ıüze çykıan möhüm wakalara ºahyrana söz bilen aıny wagtynda seslenip durıar.

Döredijilik iºine ilkinji gadam basan döwürlerinde ºahyr çagalar durmuºyna köp üns berıär. Aman Kekilowyò çagalaryò durmuºyna köp üns bermegi onuò “Pioner” žurnalynda iºlänligi bilen baglanyºyklydyr. ªahyr çagalara bagyºlap “Oglanlar hem kitap”, “Guºlar”, “Haıwanlary çagyrmak” ıaly birnäçe eserler döretdi.

ªahyr 20-30-njy ıyllarda öz döwrüniò talabyna görä birnäçe goºgudyr poemalar ıazdy.

Ikinji Jahan urºy ıyllarynda Aman Kekilow “Egri azar, dogry ozar”, “Kawkaz”, “Watan”, “Günbatara” ıaly birnäçe kämil eserler döretdi. ªahyryò “Watan” atly goºgusy, adyndan belli bolºy ıaly, çuòòur watançylyk ruhuna ıugrulan eserdir:

Ençe agyr günleri geçirdiò baºdan, Watan,
Gezeldi ganly penje içden hem daºdan, Watan,
Aıra düºdüò ah çekip, dogan-gardaºdan, Watan,
Açylmandy hiç wagt gözüò talaºdan, Watan,
Ganly göreºde ösdüò, düºmediò güıçden, Watan.

ıokaryk


ªahyryò poemalary

Aman Kekilow ir wagtdan baºlap liriki goºgular bilen birlikde mazmunly eserleri döretmäge-de giriºıär. Bu babatda onuò ilkinji synanyºygy 1932-nji ıylda ıazan “Geçen günlerim” atly poemasydyr. ªahyr bu eserini 1940-njy ıylda täzeden iºläp, üstüni ıetirıär we çeperleºdirıär.

ªahyryò “Öòe” atly poemasy (1934) öz döwrüniò iò bir wawaly meselesi bolan kolhoz gurluºy baradadyr.

ªahyr 1939-njy ıylda “Soòky duºuºyk” atly poemasyny ıazıar. Bu poema dili we çeperçiligi taıdan öòki eserlerinden has kämil ıazylandyr. Poema 1917-nji ıylyò öòüsyrasyndaky we 20-nji ıyllaryò baºlaryndaky türkmen obasynda bolup geçen waka bagyºlanypdyr.

Aman Kekilowyò “Çopan we patyºa”, “Küıze we tilki” atly poemalary türkmen halk ertekileriniò esasynda ıazylandyr. ªahyr olara täze reòk, täze öwüºgin berdi, mazmunyny çuòlaºdyrdy. Netijede halk arasynda belli bolan bu ertekiler ºahyryò ıiti galamynyò aºagyndan has hem kämil bolup çykdy.

ªahyr “Ölüm penjesinden” we “Gahryman gyzlar” atly poemalaryny 1942-nji ıylda ıazıar.
Bu eserleriò ikisi-de Ikinji Jahan urºunyò wakalaryna bagyºlanypdyr. “Ölüm penjesinden” atly poema bu ıyllarda Türkmenistanda ilkinji bolup Sowet Soıuzynyò gahrymany diıen beıik ada mynasyp bolan türkmen halkynyò ºöhratly ogly Gurban Durda bagyºlanıar.

ıokaryk


ªahyryò romanlary

“Söıgi” romany

Eser türkmen edebiıatynda täzelik bolan ºygyr bilen ıazylan ıeke-täk romandyr. Eseriò temasy hem baº pikiri söıgi. Eseriò baº gahrymanlary Ogulnabat, Begenç hem Akmyratdyr. Romanda boıdan-baºa ºu üç ıaº juwanyò durmuºy yzarlanıar. Bu barada ºahyryò özi ºeıle diııär:

Üç sany ıaº ynsan baº gahrymanym,
Olara bagº etdim men bu dessanym.

Eserde wakalar adaty türkmen obasynda bolup geçıär. Romanyò baº gahrymanlary Ogulnabat hem Begenç obada önüp-ösen sada türkmen ıaºlary. Olar bir mekdepde okap, bile oınap ulalıarlar. İaºlygyndan olar biri-birine örän mylakatly, sylaºykly garaıarlar. Soò bu mulakatlylyk söıgä ıazıar. İaºlar süıji-süıji arzuwlar, uly-uly höwesler bilen ıedi ıyllyk oba mekdebini tamamlaıarlar. Ganym uruº ıaºlaryò toı tutmak baradaky mukaddes arzuwlarynyò öòüne böwet bolıar. Begenç urºa gidıär. Ogulnabat bolsa, oba mekdebinde mugallymçylyk kärini ussatlyk bilen ele alıar. ªol ıerde-de Magaryf ministrliginden mekdebi barlamaga gelen Akmyrat oòa söz aıdıar. Emma asylly maºgala bolan Ogulnabat Akmyrada Begençden gelen haty berıär. Akmyradyò ıüregi lerzana gelıär, öz-özüni ıigrenip gezıär.

Begenje edil ıagyº ıaly ıagıan gülleleriò aºagynda-da, jan alnyp, jan berilıän garpyºykly söweºlerde-de Ogulnabadyò päk söıgüsi medet berıär. Begenç uruºdan ıaraly bolup dolanyp gelıär. Ogulnabat onuò bir aıagyny watan ugrundaky söweºlerde galdyryp gelendigine seretmezden, ony öòküsi ıaly söııär, oòa buısanıar. Ejesiniò bir maıyba gül ıaly gyzymy beribilmen diıen sözüne ol ºeıle jogap berıär:

Dyzyna berıäòmi gyzy oglanyò?
Maòa gerek zady ıüregi onuò.

Netijede, gyzyò päk söıgüsi ejesiniò garºylygyndan üstün çykıar. İaºlar durmuº gurıarlar. Emma bularyò ºatlygy uzaga çekmeıär. Nägehan urºuò Begenjiò bedeninde galdyran ganym güllesi ıaºlaryò bal gününe awy gatıar. Begenç aradan çykıar. Birbada bu ajy aıralyk Ogulnabadyò ıüregini sarsdyrıar, ony çykyp bolmajak gam laıyna batyrıar. Ogulnabadyò bu agyr ıagdaıyny obadaºlary hem ıakyn adamlary deò paılaºıarlar hem oòa hemme taraplaıyn ruhy goldaw berıärler, ony ıeke goıman, halyndan habar alıarlar, täzeden durmuºa ruhlandyrıarlar. ªahyr bu ıagdaılary oba ıaºulusy Oraz aganyò hereketleri we Ogulnabada ata hökmünde berıän maslahatlary arkaly has aıdyò açyp görkezıär. Begençden galan ıalòyz guwanjy Öwezjik onuò ıaraly ıüregine melhem bolıar. Ogulnabat täzeden durmuºa dolanıar, iºlemäge baºlaıar, soò Aºgabada okuwa gidıär. ªol ıerde-de ıokarda adyny agzan gahrymanymyz Akmyrada duºıar. Ogulnabadyò ıagdaıyndan habarly bolan Akmyradyò ıüregindäki söıgi uçguny täzeden tutaºıar. İöne olaryò öòünde türkmen ruhuna ıat bolan “dul geline boı ıigidiò öılenmeginiò” gaty geò görüljekdigi baradaky mesele ör boıuna galıar. Akmyrat bu kynçylyklary we dürli garºylyklary öz arassa ahlagy, ıokary düºünjesi, belent adamkärçiligi bilen ıeòip geçmegi baºarıar, netijede bolsa, ol Ogulnabadyò ıüreginde müdimilik orun tapıar.

 

Geziº ıoly: Baº / Edebiıat / XX asyr türkmen edebiıaty / Aman Kekilow

© TM (2001)
Sahypa barada

İokaryk ıokaryk

Aman Kekilow
(1912-1974)

Türkmenistanyò halk ıazyjysy, Türkmenistan Ylymlar akademiıasynyò hakyky agzasy, folologiıa ylymlarynyò doktory, Magtymguly adyndaky Döwlet baıragynyò eıesi, Türkmenistanyò ylymda at gazanan iºgäri Aman Kekilow 1912-nji ıylda, Aºgabat ºäheriniò ıanyndaky Köºi obasynda, daıhan maºgalsynda eneden dogulıar.

ªahyr ıaºlygynda ıetim galyp, agasy ªalynyò elinde terbiıelenıär. Garyp doganlar esli wagtlap ıetimligiò, ıeter-ıetmezligiò ejirini çekıärler. Aman Kekilow 1922-nji ıylda Ilbaıew adyndaky mekdep internata ıerleºıär. ªundan soò ºahyryò durmuºynda täze sähypa açylıar. Ol 1924-nji ıylda internaty gutaryp, Aºgabat ºäherindäki pedagogik tehnikuma kabul edilıär. Aman Kekilow entek tehnikumy gutarmanka, “Pioner” žurnalynyò sekratarlygyna bellenilıär. Tehnikumy gutarandan soò hem ol bu wezipede bir ıyl iºleıär. Soòra öz tamamlan tehnikumynda mugallymçylyk edıär. Ylymyny artdyrmak höwesi ony Türkmenistanyò Magaryf halk komissarlygynyò garamagyndaky institutyna(1931-1933), soò bolsa Moskwadaky taryh, filosofiıa we edebiıat institutyna(1935-1939) alyp gelıär. ªahyr ıokary bilim alansoò, aspirantura okuwa girıär. Ol 1943-nji ıylda filologiıa ylymlarynyò kandidaty, 1959-njy ıylda bolsa filologiıa ylymlarynyò doktory diıen alymlyk derejesine eıe bolıar. Aman Kekilow ençeme ıyllap ıokary mekdeplerde, soòundan Magtymguly adyndaky Dil we edebiıat institutynda iºledi. ªahyr 1974-nji ıylda aradan çykıar.