Bash sahypa
Habarlar
Türkmenistan
Edebiıat
Taryh
Bilim
Maºgala
Güımenje
...we º.m.

MUHAMMET BAİRAM HAN


Mazmuny:

(bayramhan-2.htm)

 

ªahyryò ömri (1497-1561)

ªahyryò ömri, durmuºy. Muhammet Baıram han 1497 -nji ıylda Badahºanda (häzirki Täjigistan) eneden doglupdyr. Onuò ata-babalary Garagoıunly türkmenleriò Baharly kabylasyndan Seıfaly begiò maºgalasyndan bolupdyr. Baıram ıaºka ıetim galyp, atly-abraıly nebereleriniò goldamagy bilen Balhda bilim alıar. Harby tälimlere türgenleºıär. Sefewidler dinastsiıasyny esaslandyran Ysmaıyl Hataıynyò ( 1486-1526) goºunynda gulluk edıär. Ol ata-babalarynyò däbini dowam etdirıär, harby tälim alıar we hökümet, goºun gullugynda özüni tanadıar. Soò timurlar dinastiıasynyò belli hökümdary Muhammet Babyryò goºun serkerdeleriniò biri bolıar. “Baıram özüniò harby hünärleri, gaıduwsyz batyrlygy, söweºlerde görkezen gahrymançylyklary, galyberse-de, öz pähim-parasatly serkerdeligi bilen mongollar hereketi wagtynda uly rol oınapdyr”. Onuò harby serkerde hökmündäki at-owazasy, abraıy köºgi sarsdyrypdyr. ªonuò üçin ol tiz wagtdan “köºgüò diregine” - baº wezir wezipesine çenli baryp ıetipdir.

Muhammet Baıram han diòe bir döwrüniò harby tälimlerini kämil özleºdiren serkerde bolany üçin ºöhratlanman, eısem öz ynsançylyk häsiıetleri, meılishalar ıigit bolanlygy, ajaıyp ºahyrlygy üçin-de, uly at-abraıdan peıdalanypdyr - diıip, taryhçylar tekraralaıarlar. Baıramyò we onuò oglunyò töweregini Mir Dosty, Haºym kyssa, Kyblan beg, Molla ªeıdaıy, Muhammetguly Ülpeti, Suwhan beg, Kasym beg-Halaty ıaly köp sanly türkmen ºahyrlary, edermen ıigitler gurºap alypdyrlar. Köp meselede ondan tälim alypdyrlar.

Baıram han ynsan üçin möhüm häsiıetlerden söz açyp ºeıle diııär “ İaºuly adamlardan eºidiºime görä, her bir ıigitde üç sany sypat hökmandyr

1. Häkimleriò ıanynda özüòi alyp barmagy baºarmaly.

2. Gary-gasarlaryò göwnünden turup, olara duıgudaºlyk etmeli.

3. Alymlaryò ıanynda aıtjak sözüòi bilip aıtmaly.

Muhammet Baıram hanyò daº sypaty, Ol orta boıly, bugdaı reòk, hemme agzalary jaıba-jaı, mertebeliligi merdemsi ıüzünden görnüp duran peºeneli ıigit bolupdyr.

Muhammet Baıram han töweregindäki adamlary halys wepadarlyk, kämil mertlik, batyrlyk ıaly häsiıetler bilen terbiıeläpdir. Özi-de ºeıle häsiıetlere ıugruln ºahs bolupdyr. ªu jähetden hakykatda bolan bir waka ıüzleneliò: Galagoply ıagdaılaryò birinde Baıram han özüniò birnäçe ıigidi bilen owgan hökümdary ªirºahyò adamlarynyò eline ıesir düºıär. ªirºahyò adamlary Baıram hany öldürmekçi bolıarlar. Baıram han haısyòyz? – diıen sorag berlende, onuò dosty hem egindeºi Ebul Kasym:

-Baıram han mendirin! – diıip, orta çykıar. İöne Baıram han öz ıerine dostunyò ölmegini islemeıär we:

-İok, ol Baıram han däl, Baıram – mendirin - diıip, bu-da orta çykıar. Uly serkerdäni halas etmegi ıüregine berk düwen Kasym bolsa:

-Siz oòa ynanmaò, ol meniò wepaly hyzmatkärim bolany üçin, meni halas etmek isleıär. Ol meniò nökerimdir. Hakyky Baıram han mendirin! – diıip, serkerde dosty üçin jellatlaryò eline berıär. ªeıdibem Kasym dosta wepalylygyò beıik nusgasyny görkezıär, Baıram hanyò ıerine özi heläk bolıar.

Gandahardyr Sirhintde Humaıun ºanyò goºunlarynyò uly ıeòiºler gazanmagynda Baıram hanyò goºun serkerdesi hökmünde bitiren hyzmatlaryna mynasyp sarpa goıulıar. Oòa "Han- hanan", (Hanlaryò –hany) diıen iò ulyharby dereje berilıär. Humaıun ºanyò ıaºajyk ogly Ekbere atalyk terbiıesini bermek ynanylıar. 1556-njy ıylda Humaıun ölenden soò, tagtyna Ekber oturdylıar. Emma Ekber entek ıaº bolansoò hökümet iºlerine-de Baıram han ıolbaºçylyk etmeli bolıar. Ol, ıurdy hem goºuny pugta tertibe salmak üçin birnäçe aıgytly çäreler görıär. Boınuıogyn ªa Ebul-Maalyny tussag edıär. Duºman goºunlarynyò garºysyna emelsiz hem baºarnyksyz ıolbaºçylyk edeni üºin mogol serkerdesi Tardy begi ölüme buırıar. Goºunda berk düzgün-tertibi ıola goııar. Nökerleriò harby hünäri kämil ele almaklary üçin çäreler görıär.

Baıram hanyò at-abraıy, ºahsy göreldeleri onuò nökerlrinde hemiºe ıeòºe bolan berk ynanjy terbiıeleıär. Olaryò ruhuna ruh goºıar. Hanlar hany kämil harby serkerdeliginde we onuò ıolbaºçylygynda gazanylan ıeòiºlerden gylym alıan, göwünleri göterilıän mogol goºunbaºylarynyò her biri özlerini Rüstem Zaldan pes görmeıärdiler – diıip, taryhçylar nygtaıarlar.

Muhammet Baıram han ºöhrat labyryna doly girenden soò, Humaıunyò ıegençesi Selime Soltan begime öılenıär. Selime Soltan begim diıseò adamkärçilikli, akyl-paıhasly, edep-ekrama baı, juda görk-görmekli gyz bolup, Baıram hana, onuò ºahandazlygyna uly sarpa goıupdyr. ªeılelik-de, Baıram han mogollaryò häkim topary bilen garyndaº bolıar. Türkmen ıigidiniò ºa tagtynyò eıeleri bilen garyndaºlyk gatnaºygy Ekberiò töweregindäki köºk adamlarynyò käbirine ıokuº degıär. Üstesine-de göripler ıaº hökümdar Ekberiò ıanynda Baıram hany dürli myjabatlar bilen ıamanlaıarlar. Hökümdar Ekber göripleriò gepine gidip, özüne tälim beren atalygy Hanlar hany Baıram hany köºkden ıuaº-ıuwaºdan çetleºdirıär. Bu ıagdaılar Baıram hanyò Ekbere aºakdaky mazmundaky haty ıazmagyna sebäp bolıar: "Birnäçe görip adamlar maòa zeper ıetirjek bolup, birnäçe bolgusyz zatlary toslap, meni Size ıamanlapdyrlar, ºeıdibem olar mni ıok etmegiò küıüne düºüpdirler.

Her bir adamyò dürli tömetlerden özüni goraıºy ıaly, men-de ºol töhmetçilerden ºahsymy gorama mejburdyryn. Siziò töweregiòizdebirtopar haıynyò bolıandygy üçin özüm Siziò ıanyòyza barmagy makul bilmeıärin.

"Siz bilip goıuò, türki kowumlarda öz iıen duzuna kast edıän adamyò bolmaıandygy bütin äleme mälimdir!"

Eger meni iıen duzuna kast eden adam diıip hasap edıän bolsalar, goı, onda olar ıönekeı bir esgeri iberip, meniò kellämi kesdirip, Siziò huzuryòyza eltdirsinler. Goı, bu waka geljekde döwlet iºine etmegi ıüregine düwen adamlara sapak bolsun! Siz ºeıle etseòiz, wah diısem, meniò namart boldugym. ªeıle etmeseòiz bolsa, meni goºun serkerdeliginden boºadyp, goºuny köºgüò baºga bir ynamdar adamsyna tabºyryò. Men bolsam Maºada gitmekligi ıüregime düwdüm, ol ıerden hem Nejep, Kerbela…"

ªeılelikde, Baıram han 1561-nji ıylda Horasana tarap ıola düºıär. İöne ol ºol ıylyò 31-nji ıanwarynda Küjerat diıen ıerde düºläp, ertir namazyna duranda, Mübärek han diıen haıyn onuò ıeòsesinden gelip, pyçaklaıar.

Baıram hanyò jesedi Delä eltilıär we uly dabara bilen jaılanıar, üstüne gümmez galdyrylıar. Soò, 1578-nji ıylda onuò jesedini Maºada göçürıärler. Üstüne gümmez galdyrylyp, gubruò üstüne-de

"Iò gowy gülzarlyklardaky gül hem solıar" diıen ıazgy ıazylıar.

ıokaryk


BAİRAM HANYÒ DÖREDIJILIGI

Muhammet Baıram han düredijilik iºine ıaºlykda baºlaıar. Onuò türki hem pars dilinde ıazan köp sanly gazllary, rubagylary, ferdiıat, kytgalary bar. Onuò "Fetih-nama” atly öz harby ıöriºleriniò beıanyny edıän kitabynyò hem bolandygy çaklanıar. ªeıle-de hindi dilinde goºgular ıazandygy aıdylıar.

Muhammet Baıramyò "Saılanan eserleri" 1970-nji ıylda ilkinji gezek Türkmenistanda neºir edildi. Bu ıygynda onuò pars hem türki dillerindäki goºgularynyò aglabasy girizilipdir.

Muhammet Baıram hanyò birtopar ajaıyp goºgulary ( "Bahary gör", "İarmuhammet", "Tapylmas", "Bilmes men", "Saçyò", "Gözleriò…") bize gelip ıetipdir. Olaryò köpüsi söıgi temasynda bolup, käbirinde bolsa batyrlygyò, gahrymançylygyò waspy hem duıulıar. ªeıle-de adamkärçilik hakda, dünıä, durmuº-ıaºaıyº dogrusynda pikir öwürıän filosofiki bentler hem bar.

"Eı, jepaju, gaıry birle aºnalyk kylmagyl,
Aºny bolgan ıaranlardan jydalyk kylmagyl.
Aºnalyk ıagºydyr, leıken, ıamandur il tili…
Tilge düºgen halk birle annalyk kylmagyl.
Biwepalyk, gerçe, husn-ählige resmidur gadym,
Sen olarga ogºamas sen, biwepalyk kylmagyl.
Biedalykdur wepa terk eılemek husn-ählige,
Biwepalyk terkin eıle, bizdalyk kylmagyl.
Baıram-a, çün ygtybaryò ıok turur ıar alyda,
Görsetip aòa özüòni, hudnemalyk kylmagyl.

Bu gazalda bir tarapdan-a haısydyr bir gözele söıgi bildirilıär. Ikinjiden hem ıaramaz häsiıetler ıazgarylyp, adamkärçilikli häsiıetler wasp edilıär. ªeıle häsiıetdäki goºgular baºga-da bar. Mysal üçin:

“Eı, serw, ºemgi mejlisi-agıar bolmagyl,
Weı, gül, rafyky her has-u her har bolmagyl…
(Eı, serw, ıat-kesekiler meılisiniò çyrasy (ºem) bolmagyl.
Weı, gül, her bir has-u haryò (erbediò) dost-ıary bolmagyl)"

-diıen setirler bilen baºlanıan "Bolmagyl” goºgusy we baºgalar. Baıram ºahyr söıgi temasynda ıazan goºgulaynda-da diòe haısydyr bir gözeliò görk-görmegini taryplamak bilen çäklenmeıär. ªol tarypy edilıän gözeliò edep-ekramly, belli bir ıara hemiºelik wepaly bolmagyny ündeıär.

ªeıle ündewler, esasan, "her bir söz gatana dil berip ıörme-de, diıen pikiri nygtamak bilen sepleºıär.

Muhammet Baıram hanyò söıgi lirikasynda:

"Garºyòga tüºgeli eı serwi, gülgüzar saçyò,
Meni ıel ösgeni dek kyldy bikarar saçyò…"

-ıaly özboluºly çeperçilik seriºdeleri bilen bezelen juda täsirli setirler köp. ªu jähtden:

"Men zarga sen dek ıene bir ıer tapylmas,
Sen ıarga men dek ıene bir zar tapylmas!…

-diıen setirler bilen baºlanıan "Tapylmas";

"İaºyl lybas era ol serwi gülgüzarny gör,
Köòül açylgu dek ol dilguºa baharny gör"…

-diıen setirler bilen baºlanıan "Baharny gör" gazalyny we baºgalary mysal getirmek bolar.

ªahyryò aıry-aıry ıigitleri taryplap ıazan eserleri-de bar. Muòa "İarmuhammet" gazaly mysal bolup biler.

Baıram hanyò maºgalasy Selime Soltanyò hem öz adamsy ıaly örän adamkärçilikli hem-de sungatyò, hususan hem ºygyr sungatynyò gadyryny bilen aıal bolandygy hakda maglumatlar bar. Ol päkizeligi, tertipligi, päk göwünligi, süıji sözlüligi halan, özünden-de ºeıle häsiıetleri talap eden aıal bolupdyr.

Baıram han ºahyr hökmünde öz döwürdeºlerni uly täsir ıetirip bilen, köpleriò göwnini awlap bilen goºgular döredipdir. Onuò goºgularynda hut öz häsiıetleri bilen bir perdeden gopıan örän köp setirleri dilden-dile geçipdir. Baıram han halk ıeòºini, halk toılaryny, halk ºatlygyny olar bilen deò paılaºan ºahyrdyr:

Guwanıarys bu durmuºyò özüne,
Gülüp bakıas dostlarymyzyò ıüzüne.
Bu gün nowruz, bu gün baıram, bu gün toı,
Gaıgy-gamsyz ºatlyk eder her bir öı.

Muhammet Baıram han optimist ºahyr, dini düºünjeleri boıunça aıry baºga adamlary hem dostlaºmaga çagyran adam bolupdyr. Ol dini we milli çäklilikden has belentde durupdyr. Muny ºahyryò aºakdaky setirleri hem subut edıär:

"Ne din gamydan demi-periºandur men.
Ne küfr hüjümiden herasandur men.
Buthana-ıu metjit maòa ıegsan görüner.
Göıäki ne kapyr, ne musulmandyrmen".

Baıram hanyò poezüıasynyò uly bölegini söıgi lirikasy tutıar. Onuò bu goºgular toparynda özboluºly liriki gözellige bezelen setirler bar:

"Eı, çemeni jan era, serwa – huramanginäm!
Ömür gülüstanyda gunçaıy – handanginäm!
Gözge meni ilmegen, bir nazary kylmagan.
Köòlüm alyp bilmegen dilberi – nadanginäm.
Hem özi ıagºygine, hem gözi ıagºygine.
Hem sözi ıagºygine, ıary – suhandanginäm.
Eı, ıüzi gül-gülgüne, weı, saçy sünbülgine,
Kylma tagapylgine, bolma puºeımanginäm…

Muhammet Baıram hanyò söıgi temasynda düzen gazallaryndan baºga, kytgalar-da (bölekler) ıazandygyny nygtamak gerek. Mysal üçin:

"Eı peri-peıkar, ki ömri-jawydanym sen meniò
Tä tirik men, senden aırylman ki janym sen meniò".

ªahyryò ençeme rubagylary hem ºu temada ıazylypdyr:

“Göz röwºeni-ıary-dilsitanym baradur.
Jan gülºeninden serwi-rowanym baradur.
Bu hassa eger galdy onuò gullugyndan,
Sen galmagyl, eı köòül, ki janym baradur".

Muhammet Baıram han we onuò ogly Abdurahym dagy hindi halky bilen türkmen halkynyò arasynda ilkinji dostluk köprüsiniò nawlaryny atan adamlardyr.

Baıram han – meºhur türkmen ºahyry, harby serkerde Hanhanan, uly jemgyıetçilik iºgäri.

Baıram hanyò dördijiligi türkmen alymlary tarapyndan düıpli, hertaraplaıyn öwrenmäge mynasyp edebi miras – ıadygärlikdir.

 

Geziº ıoly: Baº / Edebiıat / Gadymy we orta asyr türkmen edebiıaty / Baıram han

© TM (2001)
Sahypa barada

İokaryk ıokaryk

Muhammet Baıram han

"Siz bilip goıuò, türki kowumlarda öz iıen duzuna kast edıän adamyò bolmaıandygy bütin äleme mälimdir!"