Bash sahypa
Habarlar
Türkmenistan
Edebiıat
Taryh
Bilim
Maºgala
Güımenje
...we º.m.

Ahmet HALMYRAT

 

HORASANYÒ DURNASY

(hekaıa)

A. Pashine

Asmanam ukudan ganmandyr öıdıän, gamaºyp dur. İa ıene ygal düºäıjekmikä?...

Depäniò üstündäki eli pilli del adamlara, çadyrlara ilki bilen ºofyoryò gözi kaklyºdy.

- Ymm-m... Gelipdirler-ow.

- Äk? Kim gelipdir?

- Beıläk seretsene. Hon-ha, arheloklar gelipdir.

- Arhowloklar?! Hany?.. Howwa-aı, ıene geläıipdir bular. Bäh. Aı, indi bularyò geldigi - ıazyò geldigidir. Töwerek ıaºyl öwüsdigi gelerler, meıdanyò oty saralyp ugraram - gaıdarlar.

- Howwo...

- Bä-äı, ºu biziò höküwmediòem her hili iºi bar-ow... ªo mor sakgally ºepäò baºlygymydyr bularyò?

- Saºamy?! Aı, ıok, baºlyg-a däl. Hudožnik ol. Çyzgylaryny dagy çyzıan bolaımasa.

- Aılyk - günlügem gowy bolmaly bularyò.

- Gowudyr-la... Sorab-a göremok welin...

- Bäh. Munça pul, munça harajat çykaryp... Näçe ıyldyr-a gazıarlar, ibaly tapıan zatlaram-a ıok ıaly. İa gyzyl-pyzyl tapıarlarmyka? Äk?

- Bürünç eııamy diıilıän döwrüò ıagdaıyny öwrenıä olar. Dört müò ıyl töweregi mundan ozalky döwür.

- Bolanda näme? Nä, gyzyl tapıan däldirler öıdıäòmi? O-how, höküwmet munça puly oınamaga sarp edıän däldir. O-how...

- Hökman gyzyl tapmaly diıen zat ıok. Ylym-how, düºünıänmi?.. Öwrenmeli ahyryn.

- Öwrenmelidir, onyòa sözüm ıok. ...İöne bir bölek daº ıa konserwkürºge tapyp, “Otuz dört muò ıyl töweregi mundan owalky zat ºu...” diıen bolup ıörmeler-ä birhili ºularyò ... Bar ynandyk diıeli, ıeri onsoò? Aı, ıok-laı...

- Aı, birgat, gel, ºuny goıaly-la. Bi zatlar ikimize baºartjak zatlar däl-ä. Biz gowusy pagtamyz bilenjik bolubereli-le...

- Gaharlanjak bolıaòmy?!

- Aı, ıok-la...

- Men-ä how, gepden gep çykansoò aıdaıdym. ...Birhilirägem-laı.

- Bu-da bir iº-dä, birgat. Gazıalar, öwrenıäler - elbet, gerekdir-dä, ºeıle dälmi?!

- Ol aıdıanyò-a dogry. Aı, howwa-da, her kim yrsgalyny bir ıerden çöplemeli-dä. Gör-ä, öıden-ilden bizar bolup, bu çöl - beıewanda bularyò bolup ıörºüni...

Dünıäniò gurluºy ºeıle, her kim bir küıde...

...Deòeden geçip giden maºynyò uzyn signalyna arheologlar pillerini ıokary götermek bilen jogap berdiler. Salam!

* * *

Tutugsy Aı yºygyna uzyn kölege ıaly bolup görünıän süıri däpäniò etegindäki goºa çadyryò ilerkisinde yºygam ıok, ses-selemem. Gaırakyda welin, henizem öçügsije yºyk bar. ªol yºygyò hol alysdaky ıyldyzlar bilen nähilidir bir meòzeºligi bar ıaly bolup dur. İa bu onuò çola meıdanda, ümsüm tümlükde ıeke özüniò ıylpyldap durmasyndanmyka?.. Nämedenkä?..

- Men-ä ıatjak, Saºa. ªemi özüò söndürersiò-dä. Ertirem daò bilen turmalydyr.

Çadyrdaky iki ıigidiò biri elindäki kitabyny ıassygynyò aºagyna sokdy-da, ıene nämedir bir zatlary hümürdäp, beılesine öwrüldi.

- Arkaıyn ıatyber, Çary. Gijäò rahat bolsun. Menem häzir, ine. Dogrudanam, giç. İatmaly, ıat-ma-ly...

Emma Saºa wagty bilen ıatmady. Ol ºemi golaıragyna süıºürip, gündeligini eline aldy.

Küti depderiò daº ıüzüne ol suratkeºlere mahsus ezberlik bilen gadymy Gündogaryò hatdatlarynyò iºini ıada salyp duran harplary nagyºlapdyr: “Tekgemdepe”.

Geçen ıylky ıazgylar. “Sil hakynda”. “Düıe”. “Hazarmetjit”.

Ol täze sahypany açdy-da, bellik etmäge baºlady:

- “Tekgemdepe” - 18 mart, 1987 ı.

Salam, gadymy Parfiıa! Horasan! Deºti-Haweran!

Bu ıyl gelip bilmen öıdüpdim. Geçen ıyl garry çopan Atda aga “Bir ıerde öz oòat görıän zadyò ıanyòdan çykyp ıa baºga bir sebäp bilen galaısa, hiç gynanmagyn” diıipdi. “ªol galan zat eıäm gaıdyp geläısedi diıip dileg edermiºin. Garaºarmyºyn” diıipdi.

Geçen ıyl men bu ıerde nämäni galdyrypdym? Hiç zat. İöne gaıtmakçy bolanymyzda, nämedir bir zadym galıan ıaly boldy durdy ahyryn.
ªu gün geldim, ıitiren zadymy tapan ıaly boldum.
Salam, “Tekgemdepe”!
Ol ºemi garalyp duran gadymy daº okaranyò içine goıdy. Azajyk galypdyr, goı, ıansyn.
Daº çanak bilen ºemiò kölegesi ullakan kömelegiò ºekilini emele getiripdir. Sandyrap dur...
... Kiçijikkä ol uklamakçy bolup ıorgana girende, her gezek ejesi gelerdi-de, ıaòagyndan ogºardy. Soò bir zatlary sanardy. Dogamydyka?..

Saºa ony hernäçe ıadyna saljak bolsa-da, bolmazdy. Hany, soraıyn diıseò indi ony nireden tapjak? Ol indi ıok. (Megerem, adamlaryò köpüsi öz ejesinden iò zerur zatlar hakynda soramandygyna soò düºünip galıar). İöne ol “Daglar, derıalar, tokaılar, düzler...Hemmäòiziò gijäòiz rahat bolsun!” diıen sözleri gaıta-gaıta gaıtalardy. Bir ºo ıatda galypdyr.
Ine, indi alyslarda galan ºol mährem ıatlamany aòynda direltmek üçin Saºa ºuny endik edinipdir. ªeıtse, ol özüniò rahat uklaıandygyna ynanıar...

Ol ıorgana çolandy-da, senasyny sanady... “Daglar, derıalar, tokaılar, düzler, ıollar-ıodalar, kenarlar, adalar, suwda balyklar, uçarda guºlar... Hemmäòiziò gijäòiz rahat bolsun! Gijäòiz rahat bolsun, eje!”

* * *

İazyò baºyndan gelmeseò boljagam däl. Birinjiden-ä bu bir yssy ıurt, Leningrad bilen deòeºdirer dagy eder ıalymy. Ikinjidenem, gör-ä agºam ıene çyg düºüpdir, süpürilip, arassalanyp goılan ıerasty yzlar mesaòa-mälim bildirip dur: diwaryò geçıän ıeri garamtyl zolak, bu garalyp duran tegelegiòem boºlukdygy belli. Howlukman arassalabermeli.

...Çarynyò “ªu gezek esasy tapyndyny men taparyn” diıeni çyn bolaıjak ıaly. Düın ol soky daºyny tapdy, hon-ha ol ıene-de bir zada dümtünüp otyr. Gara çyny ...

- Student, ıene bir zat barmy ıa?

- Bar, Lena, bar... Sen tiz git-de, ºefi çagyr. Tiz bol!

- ªefi Aºgabada ugratmadykmy, huºuò nirede?

- Bar onda, Saºany çagyr.

- Çary “Esasy tapyndyny” tapdy diıeıinmi?

- Hany, bes etsene... Saºa! Aleksandr Alekseıewiç!

- Aleksandr Alekseıewiç!...

- ...Barıan.

...Agzyna ham çekilip, ıelim bilen mäkäm suwalan küıze abat däl eken. Töwereginiò gumuny emaı bilen aıyrdylaram welin, darka-darka bölünäıdi... Küızäniò içinde saralyp giden süòkler bar eken. Saºa derrew anyk netijä geldi. Itiò süòki.

Küızäniò üstüni halta bilen örtüp goıdular. Agºam Mihail Mihaılowiçiò özi geler, görer, näme diıse, ºoòa görä bolmaly bolar. Häzirlikçe hasaba alyndy, surata düºürildi, bolıar ºol.

Geò. Näme üçin iti beıle apalap jaıladylarka? İa bu bir üıtgeºik gowy itmidikä? Belki ºeıle dessur bolandyr?..

Agºam ıatmakçy bolup durka, Saºanyò kellesine bir geò pikir geldi. Dogrudanam, nämüçinkä?

- Çary, ıataòokmy?

- İok. Näme boldy?

- ...Sizde, ynha, goıun itleriniò gulaklaryny kesıärler, urºanda möjek gulagyndan tutmaz ıaly... ªeıle dälmi?

- Howwa ...

- Guırugyny näme üçin kesıärler?

- ...Bilmedim-aı. Owadanlyk üçin bolaımasa...

- Aı, nätdiò-aı?

- Dogry-da, gulaklaryny kesip, guırugyny kesmeseò, nähili bor?

- Aı, goısana-how. Nätdiò-de goıaıdyò muny...

- Gülmesene... Gijäò bir mahaly ıok zadyò gürrüòini tapıaò-da...

- İeri, bagyºla... Bagyºla, student. İöne, dogrymy aıtsam, bize bu zatlary bilmek gerek. Ertir Atda agaò goºuna gideli. Sorap göreli, bolıamy?

- Bolıa. Hany ıataly-la ... Gijäò rahat bolsun.

- Gijäò rahat bolsun...

“Daglar, derıalar, tokaılar, düzler, ıollar-ıodalar...”

* * *

Saºa azda-kände türkmençe gepläp bilıändigine ºeıle guwanıar. ªonsuz ol bu gyzykly zatlary bilip bilermidi? Kim bilıär, pylan zat diıip bolanok.

Ine, Atda aga ony köne dosty ıaly garºy alıar.

- Geleweri sakaldaº. Geleweri...

- Salam-aleıkum, Atda aga.

- Waleıkim essalam. Saglykmydyr, saglyk-gurgunlykmydyr, sakaldaº. Gel, geç...

- Bu - Çary. Biziò oglanymyz. Student.

- Gaty gowy, gaty gowy... Geçiò bakaly.

- İene oòat sorag bar, Atda aga.

- Soragyòy, ynha, çaı baºynda diòläris, sakaldaº. Alòasama...

...Gije. Alawly ot. Çygly howada ıazyò ysy bar. Agyl. Asmanyò boınundaky jaò käte bir zaròyldap gidıär. Mähnet Akbilek ıatan ıerinden kellesini galdyryp diòºirgenıär. Atda aganyò gürrüòleri...

* * *

“11 aprel, 1987 ı. Goıun iti hakda.

Atda aga gürrüò berdi, görüp otursam, düıbünden baºgaça eken. Goıun itiniò gulaklaryny kesıärler, möjek gulagyndan tutmaz ıaly, bu bir. İöne esasy sebäbi baºga: eºitgir bolıar, guırugyny kesmekleriniò sebäbi, it burnundan üºeıär, ºonuò üçin ıatanda ol burnuny guırugy bilen ıapmagy gowy görıär. Guırugyny kesseò, burnuny ıapyp bilenok, diımek, üºäp ıatyp bilmeıär, üstesine burny hemiºe ys alyp durıar.
Gör, bu adamlaryò bilip ıören zadyny...

* * *

“17 aprel, 1987 ı. Jaò hakynda.

Kiçijik jaòjagaz. Muny ozallar türkmenler, gör, nähili ajaıyp maksat bilen peıdalanar ekenler. Oòa “bazbent” diıilıär.

Çaganyò eºiginiò daºyndan ıagyrnysyna bazbent dakylıar. Çaga jaòjagazyny jyòòyrdadyp daºarda oınapjyk ıör. Öıüò iºi bilen baºagaı enäniò bir gulagy ºol owazda... Birden jaò sesi kesilse, enäniò ıüregine howsala düºıär. “Balam niredekä? Oòa näme bolduka?” Ol ylgap daºaryk çykıar, dört ıana delmuryp perzendini gözleıär...

O, bu diòe enäniò oılap tapyp biljek zady, diòe enäniò”.

* * *

Täsin zatlar hakyndaky bu ıazgylaryny tukat gyº gijelerinde okap hezil edinjekdigine ol häzirden begenip otyr. Begenmezmiò?! İene ºu ülkä gaıdyp gelen ıaly boljakdygyò görnüp dur ahyryn...

- Saºa, bu gün agºam Rejeplere - kolhoza gitmelidiris.

- Myhmançylykmy?

- Howwa. Onsoòam bu gün “Zenit” oınaıar ahyryn.

- Dogrudanam, ºu gündür-ow. “ªahtıor” bilen, ºeıle dälmi?

- İogsam näme.

- Bararys, Çary... Lagerde kim nobatçy bolup galıar?

- Mihail Mihaılowiç bije atarys diıdi.

- Bolubilıä, men razy.

...Depäniò günortasyndaky ikinji çuò gatlakda iºläp ıörenleriò bir-ä gygyrdy: “Oglanlar, gowak!”

O nähili gowak? Alty metr çuòlukdaky ammar jaıy bolmaly ıerde?..

- Çary, ıör hany...

Aºakdaky iºleıänleriò bary bir burça ıygnanypdyr. Lena olary görüp, elini bulady:

- Düºüò aºak. Näme dursuòyz? Gowak däl eken, Aleksandr Alekseıewiç. Ullakan boº hum bar. Agzyna gowakdyr öıdüpdirler.

- Düº aºak, student. “Esasy tapyndy”, ine ºonuò içinde bolmaly. Düıbüni barlap göremzok entek.

- Sen gülen bolma, Lenoçka. Barybir “esasy tapyndyny” men taparyn, ine görersiò...

... İöne iò täsin tapyndy, hakykatdanam, ºol humuò içinden çykdy. Beılekiler üçin bu beıle uly täsinlik ıa möhüm zat däl bolsa-da ahmal. Saºa üçin welin, hiç haçan ºundan uly açyº edilmejek ıalydy.

Ine, ol ortada göıä bir üıtgeºik guºuò enaıy jüıjejigini eline alan dek, goºawujyndaky ıylmanak, gögümtil daºa seredip ıylgyrıar. Onuò göm-gök gözlerinden daºa nur ıagıan ıaly... “O, bože... Kakoıe çudo... Kakoıe çudo...”

Daºyò ıüzündäki täsin ºekil onuò akylyny haırana goıupdyr. Gadymyıetde ıaºan göwni ıagty, eli ıiti suratkeº, gör, nähili ussat eken... Galkyjaklap, uçmaga meıil edip duran durnajyk... Daºyò reòkini diısene. Hamala, ol suwuò düıbünde ıaly...

- O, meniò durnajygym. Uçasyò gelıärmi seniò? Göçüòden galaıdyòmy?

- Aleksandr Alekseıewiç, menem elime alyp göreıin-dä...

Üıºülip durulmagy naçalnigiò göwnüne ıaramadyk borly.

- Hany, ıerli-ıerimize baralyò, oglanlar. Agºamam futbol görmäge gitjek bolsak, birneme iºläliò...

- Mihail Mihaılowiç, men agºam lagerde galjak. Eger siz garºy bolmasaòyz, elbetde.

- Näme boldy, Aleksandr Alekseıewiç! Nämüçin?! “Zenit” oınaıar ahyryn, Saºa.

- Iºlejek, Mihail Mihaılowiç.

- İeri, bolıa-da. Görüò ıagdaıyòyzy. Barybir galyp iºlejek bolsaòyz, ºol durnalyja daºyòam ºekilini kagyza geçiriò. Men haıyº edıän, Saºa. İeriò astynda köp ıatan zatdyr, aıawlyrak sakla, owranyp ötägitmesin...

- Arkaıyn bolaıyò.

Saºanyò galjak bolmagynyò sebäbi-de ºoldy ahyryn. Derrew kagyza geçirmeli...

* * *

Iòrik garalyberende, arheologlar uly ºowhun turuzyp, maºynly oba tarap ugradylar. Lagerde Saºanyò ıeke özi galdy.

“Durnajygym, otyrmyò? Näme gözüòi asmana dikıäò? U-u-u-h...

Sen bu enaıy guºuò suratyny näme maksat bilen daºa geçirdiò, meniò gadymyıetde galan gardaºym?! İa bu bagt guºumy? İa-da siziò kowmuòyzyò ybadat edıän hudaıymy bu guº?

Sen bu iºiòe näme at goıupdyò? At goııanam dälsiòiz, bilıän. Gel, muòa ikimiz at goıaly. “Köòül guºy” diısek bolmazmyka? Belki, “Horasanyò durnasy” deıeris, sen razymy? Gel, ºeı diıeli-le. “Horasanyò durnasy”.

Bu daºa sen baºga bir algyr guºuò, ºir-peleòiò ıa goºa kelleli wagºynyò suratyny çekmänsiò. Sag bol, gardaºym, sag bol...”

Ol ºemi ıakdy-da, suratly daºy ak kagyzyò üstünde goıdy. İagtyrak ıerde dursun... Indi iºläbermeli.

Ol howlukman iºleıärdi. Edil asyl nusgasyna laıyk edip, ilki daºyò, soò durnajygyò suratyny kagyza geçirmeli. Ilki aıry-aırylykda, soò bütewi...

Saºanyò göwnüne, ol çala tirpildäp, ganat kakan ıaly boldy...

“O-o-o, durnajyk! Sen diri ıaly-la... Uçasyò gelıärmi?! ...Boınunyò uzyndygyny. Aıdymda näme diıilıändir-ä?..

Durna geçer düzüm-düzüm,
Boıny ganatyndan uzyn...

Bu göçegçi, ömürbaky sergezdan guºlar bilen ynsan göwnüniò näme baglanyºygy barka? Nämüçin düzüm-düzüm bolup geçende, biz olaryò yzyndan dymyp garap galıarys? Hiç haçan, hiç kime aıtmajak sözlerimizi içimizden gaıtalaıarys. Geò. Öz iò gizlin pikirlerimizi, umyt-hyıallarymyzy yakyn adamlarymyza däl-de, bu älem-jahany keºt edip ıören guºlara ynanıarys. Syry bir adama aıtsaò - jahana dolıar, emma ony bütin dünyäni gezip yören guºlara ynansaò - bir adamam bilmeıär.

“...Seni tapanymyz, gör, nähili oòat boldy, ºeıle dälmi, durnajygym? Seniò ussadyò ıagty pikirli adam eken. Gör, ol bize seni ıadygärlik üçin goıup gidipdir. İagty pikir ıer astynda ıatmaıar. Adamlar ony tapıarlar, durnajygym, tapıarlar...”

Saºa iºi birıan ıüzli edensoò, gündeligine bellik etmäge oturdy. Ol bu günki täsin tapyndy hakdaky pikirlerini ıazıardy...

Daºarda maºyn sesi eºidildi. Oglanlar geldiler öıdıän. ªady-horram-a däl. “Zenit” utulaıdymyka?

...Oıun deòme-deò bolupdyr.

- İeri, jedeliòizi goıuò.

- Dogry-da...

...Çary derrew uklady. Sähel salymdan soò Saºa-da ºemi üfläp, ıorgana girdi... “Daglar, derıalar, tokaılar, düzler, ıollar-ıodalar, kenarlar, adalar, suwda balyklar, uçarda guºlar... Hemmäòiziò gijäòiz rahat bolsun. Gijäòiz rahat bolsun, eje.”

* * *

Daòdanlar ol bir oıanjak ıaly etdi-de, ıene süıji uka batdy... Düıºmükä?! “Gyrryk... Gy-grr... Gyr-ruw...” Daºyò ıüzündäki durnajyk, ol ganatlaryny kakıar... Ine, ol birden daºyò ıüzünden çykdy-da, böküp, çadyryò agzyna bardy. Ganatlaryny gerdi-de, ıaºyl düzlüge baka ıorgalap baºlady. Honha, ol göterildi. Aıaklaryny jüpläp, boınuny gös-göni edip, ganat kakyp barıar. “Durnajygym!”

Ol tisginip ıerinden galdy...Durnanyò sesimi? Bu sowala daºardan ses eºidildi: “Gyrr-ryk... Gyrr-ruuw...”

Ol ylgap baryp, daºy garbady. Bir sekunt doòan ıaly bolup durdy-da, hasanaklap daºary çykdy. Jahan ıagtylyp barıar...

...İüzüp barıan ıaly... Günbatardaky beıik Namazgadepäniò - gonamçylygyò üstünden pessaılap durna göçi geçip barıar. Biri yza galypdyr. Onuò bolup barºyny. Janawer... Häzir ol ıeter, hökman ıeter.

...Saºa öz durnajygyny tanady. ªol ahyryn. Ol gygyranyny soòundan bilip galdy: - Uçup gitdi... İet yzlaryndan! İet olaryò yzlaryndan. Meniò durnajygym...

Oglanlaryò iki-ıeke oıanany-da bar eken. Olar Saºanyò lagerden birneme uzakda bu bolup durºuna geò galyp, aòkarylyºyp seredıärler.

...Heniz olaryò hiç biri onuò gysymyndaky daºda indi durnajygyò ºekiliniò ıokdugyny bilenok ahyryn.

 

Geziº ıoly: Baº / Edebiıat / Döwürdeºlerimiziò döredijiligi / A. Halmyrat (mazmuny) / Horasanyò durnasy

© TM (2001)
Sahypa barada

İokaryk ıokaryk

...Sen bu enaıy guºuò suratyny näme maksat bilen daºa geçirdiò, meniò gadymyıetde galan gardaºym?! İa bu bagt guºumy? İa-da siziò kowmuòyzyò ybadat edıän hudaıymy bu guº?