Bash sahypa
Habarlar
Türkmenistan
Edebiıat
Taryh
Bilim
Maºgala
Güımenje
...we º.m.

Ahmet HALMYRAT

 

İALÒYªYÒ MUZDY

(hekaıa)

Sen gör kim bendeden galan nyºap bolmaly. Kim, nä wagt, nä hyıal bilen ekipdir seni, ony bilıän ıok. Täk özüò düòle çöl içinde - sap-sary dünıäde ıaºyl öwsüp otyrsyò, toraòòy.

Sen bir görseò-ä ummanda ıiten sal ıaly... Ejiz. Bir görseòem soòsuz tümlügiò içinde ıylpyldaıan ot-yºyk ıaly.

Çopan-çoluklaryò öòden gelıän ıörelgesi seni aman saklapdyr. Häzirem ºeıle, guıudan çeken suwuòy, ºehit ölüp barıanam bolsaò, ilki bilen ºu toraòòynyò düıbüne guımaly.

Çöl hiç haçan eıesiz galmaz, senem suwsuz ölmersiò. Adamlar bilen ıaºar ıörersiò, ºoòa ynan. Sen bar, elbetde, ºonuò üçindir, çölüstan içindäki bu guıa adamlar “Umytly” diıip at goıupdyrlar. Adynyò gowudygyny.

* * *

Babyr bilekleriniò üstünde kellesini goıup, dynç alyp ıatan Basaryò ºu gün-ä birhili keıpi ıok. Gözlerem gan guıma gyzarypdyr.

Ol bökjekläp gelen baılygy ak guza hyòrandy. “İeri, seòki näme diısene...” Zatdan habarsyz guzujyk has-da gudurady. Süsmäge meıil edip, bälçiredi. İaº köpek diºlerini gyjyrdadyp kükrän wagty...

Nädip beıle bolanyny Basaryò özem, Hojaly aga-da, çoluk Mälikberdi-de aòºyryp ıetiºmedi. Guzusyny tikelär öıdendir-dä, daıaw çal goıun bat bilen geldi-de, Basaryò tumºugyna jalkyldadaıdy. Basaram salymyny bermän goıun janaweriò gulagyndan ºapba tutdy-da, ıere pylçady. Almaz ıaly diºlerini geçiribem birki sapar siltedi, soòam aklyna aılanyp yza çekildi. “Haıt, peläket! Basar! Goıber! Gaıt!” Çopan bilen çoluk ıerli-ıerden gygyrdy welin...

Eııam giç ahyryn. Basar derrew aırylmadymy näme. Honha, gan öılen gözlerini gyzardyp “Dogry-da, walla” diııän ıaly çabalanyp ıatan goına baka gyıa-gyıa bakyp, hüòürdäp-çyòsap aılanyp ıör.

- Aı, zalym ogly. Bu nätdigiò boldy-a. Aı, iºigaıdan, itden bolan it ogly diısänim. Aı, ajaly gelen haram... Mälikberdi!

- Näme, Hojaly aga?

- Bar goºany getir bakaly. Munuò...

İaºuly gaharyna bäs gelibilmän erbet sögündi-de elindäki egri taıagyny Basara baka dazyrdatdy. It ıapyryldy welin, taıak bir garyº çemesi üstaºyr geçdi-de, içiò ıansyn diııän ıaly, garºydaky wehim tapyp, örüp üºeriliºip duran goıunlaryò biriniò maòlaıyna gütläp degdi. Süri güsürre serpikdi.

- Tiz gel, how, gazyp almaıan bolsaò.

- Ynha bardym. Gygyrybermesene... Tüpeòden ne peıda, ok goºda ahyryn.

- O nähili ok goºda!

- Özüò dört-bäº sany seçmeli peºeò alaı diımediòmi. Hatary goºda goı diıip... Guıma peºeòler-ä hatarda bolmaly.

- Wah! ªuº-ºumat bagryny garaldaıjakdym welin, bolmady-ow.

Mälikberdi Hojaly aga belet bolansoò, ony ugruna kowdy. Goı, sögünip içini sowatsyn. Gaty gahary gelse elini-aıagyny ıitiräııär.

- Bi, päliazan bize wepa bermez-ow...

- Wepasy gerek däl. Ynha, goºa bir baraly bakaly. Häk, azgyn diısänim... Bir agzy degse, boldugydyr. Indi munuò möjekden tapawudy ıok. Dowary eºege ıükläli, Mälikberdi jan. Aıagam-a döwlen ıaly. Mal bolarmyka indi mundan... Häk, eıesiz galan! Senimi...

Basar ıüzüni sallap gaçarak gezip ıör. Gojanyò köºeºmändigini aòıar-ow, zaòòar.

- Sürini dola goºa tarap. Gün ıaºmanka ıetjek bolaly. Onuò bilenem bellisini etmesek bolmaz. Itiò päli azsa, onuò haıryndan geçilıändir. Be-e-ı! Mundan beıle zat çykar öıdemokdym-aı.

Gün ıaºar çagy “Umytly” guıusynyò töweregini örüden gelen goıunlaryò dynuwsyz mälemeleri, körpeçlerdäki guzujyklaryò nagma ıaly sazlaºykly owazy lerzana getirdi.

Garama-gara gaıdan Basar hol uzakda bärik nazaryny dikip dur. Garry çopanam köºeºerli däl. İüzünden-gözünden gar ıagyp dur.

Iºler az-kem böwºeòleºensoò, Hojaly aga Mälikberdini ıanyna çagyrdy. Çoluk onuò kyn ıumuº buıurmak isleıändigini aòdy. İok. Hojaly aganyò Basara öz eli galmaz. Ony nägünlik bilen ulaltdy. İumak ıaly togarlanyp ıörkä çöregi süıde dograp bererdi. “Iti güjüklikde, çagany kiçijiklikde” diılenidir diıip, päki bilen gulaklaryny, guırugyny özi kesdi. Kiçijikkä kesseò, bir awunar-da dynar. Soò ıadyndan çykarar. Ulalandan soò kesseò bolanok. Gorkak bolar. Awunjagyny bilse gaçar ıa-da çyòsar durar. Oò ıaly itdenem it bormy. Basary gör! İolbars ıaly bolupdyr. Özem penjesi alty barmakly - altyaıak diıilıän seırek tohumdan. Neneò edip oka dözjekkä? Haı, bagty ıatan Basar... Goja niıetini ºoòa düwen bolsa gutardygyò.

Nä hudaı urdy seni, öz malyòa ıapyºar ıaly diısene. “Öldürmäli” diıip, ıalbaraısam näderkä? Aı, ıok. Gaıta, gahary geler. Çölde çopanyò öz kada-kanuny bar-da. Haı, maòlaıy gara...

- Sen nät diısene, Mälikberdi. Ynha, ºu ıüpi al-da, ıal beren wagtyò ıaòkyny daò. Hon-ha, goºanyò iki gözünem dolduryp goıdum. Gaıraky uly alaòdan aºyr-da, maòlaıyndan otla. Me...

- Neme, Hojaly aga...

Ol näme diıjegini bilmän sakyndy. İaºulynyò gözlerinden pikirini okap oturmaly. Ol gözler “Gaırat et. Men dözemok. Sen düºünıäò ahyryn” diıip dur. Mälikberdi ºonda-da sypjak bolup gördi:

- Gönimden gelsem...

- Hawa, gömdejik gaıdaı. Bar, Mälikberdi jan, bar.

Agyr süri, Basaryò taıy Agdar, ala ganjyk Garagöz, garry çopan hemem guıynyò baºyndaky ıeke toraòòy belent alaòa dyrmaºyp barıan egni tüpeòli ºilliò uzyn Mälikberdiniò, onuò yzyndaky boıny ıüpli idilip barylıan ıaº köpegiò yzyndan garap galdy... Olar ıuwaº-ıuwaº alaòdan aºyp, gözden ıitdiler.

Ol ıüpi elinden goıberdi-de, egnindäki goºany alyp, iki gulagynam gaıtardy. Basar özüniò ölüm jezasyna höküm edilendigini bilıän ıaly gabat garºyda doòdurylan ıaly bolup dur. Ätiıaçlyk nurbatyny süıºürmekçi bolan wagty Mälikberdiniò ıüzünden garynja ıöreıän ıaly boldy. Ol sakgal basan ıüzüni sypalady-da, uludan bir dem aldy.

“Hoº onda, Basarym!”

Ol owadan, gyzyl ala köpegiò gözlerine seretdi.

“Atjakmy?!”

“Dagy näme”.

Mälikberdi öz-özi bilenmi ıa-da Basar bilenmi gürleºmäge baºlady.

“Munuò ıaly ıalòyºsaò adamlar bagyºlanog-a, Basarym”.

“Sen nä, ıalòyºmadyòmy? İa eııäm ıadyòdan çykaraıdyòmy? Arak içip, bede-berrew oglanlar bilen meò çekip gelip, ºol gije öıòüzdäkileri gyran-jyran etmediòmi? Däliremediòmi? Ejeò aglap ıalbardy, ºonda-da sen kakaòa el gaıtarjak bolduò. “ªol gyzy almasam özümi öldirin” diıip, bokurdagyòa bat berip, masgara bolmadyòmy? Türkmeniò ogly atasynyò ıanynda ºeıle sözi diline alarmy?...”

“Hawa, menem erbet ıalòyºdym. ªonuò üçinem çöle gaıtdym. Oba, öıe hemem ºonuò didaryna zar bolup gezeıin diıip gaıtdym. Özüò bilıäò, mal yzynda gezip ıörenime iki ıyldanam köp wagt geçdi. Oba baramok. Çöle öwreniºip barıan”.

“Seni atmadylar ahyryn. İa sen öz-özüòi atmadyò-a namys edip...”.

“Onda okuò birini saòa, beılekisinem özüme goıbereıinmi?”

“....Özüò bil”.

Çoluk düınki ıagynyò yzgaryna az-kem gaımaklap-goıalan çägäniò üstünde oturdy-da, çilim otlandy...

“Nädeli diısene, senem gowusy baºyòy al-da git. Gaç. Üstaºyr ataryn.”

“İok. Men ony edip biljek däl. Sen gowusy özüòi horlama-da, aıdylany bilen boluber. Ynha men...”

* * *

...Alaòdan egni tüpeòli adam aºak indi. Onuò yzyndan iti-de ıüpüni süıräp gelıär. Hon-ha.

* * *

Mälikberdi dymyp garap duran çopanyò ıanyna geldi-de, goºany oòa uzatdy. Jübüsinden haıallyk bilen çykaran iki peºeòini-de onuò garalyp giden jaıryk-jaıryk aıasyna goıdy. Ol ıüzüni aºak salyp gidibermekçi bolanda, garry çopan ony saklady.

- Dur entäk... Äkit-de muny ıerinde goı. ªu günden ºeılägem Basara ıal berme. Üç gün aç sakla, nädıä göreli. Goına ıapyºsa... Tüpeò el ıüzünde bolsun.

- Bolıa, Hojaly aga. İapyºsa özüm gaıgyrman ataryn. Arkaıyn bolaı, Basar beıtmez. İalòyºyp samsyklyk etdi-dä.

- Hany garbak-gurbak edineli. Ine-gana çaı bir içeli. Soòunam görüberıäs. Agºamam örüzip, ºu golaı-goltumda aılamaly borus mallary.

- Bolıa, Hojaly aga, ºeıdeli.

...Basar ıallanmak niıeti bilen gelende, Mälikberdi ony kowup goıberdi. Namysjaò zaòòaryò ºol öıkeleıºi. Soò gaıdyp gelmedi. Töwerekde ıüzüni sallap gezmeledi ıördi. Çolugam “It öıkelär, eıesi duımaz” etdi. Dagy nätjek.

Iki gün geçenden soò ol halys tapdan düºäıdi gerek, sürä eıermän yzyna gaıtdy. Ol indi goºda, toraòòynyò düıbünde bagryny ıere berip ıatyr.

Sen özüò gaharjaò. Adamlaram gaharjaò. Mähir-mylakat, hoº söz küıseıänsiò, ol belli, emma sowlup barıan baharyò mymyk ıelinden baºga saòa mähir berjek ıok... Nätjek, gedemlik ynsana-haıwana azar ıamanyny berip ıör-dä.

Indi gözüòi süz-de ıatyber, Basar. Kim bilıär, baºyòa düºen bu söwdanyò soòy näme bilen gutarjak. Toraòòyny umyt diıip bildiòmi ıa ıoldaº küısediòmi? Onuò ıanyndan turup gidiberesiò-ä gelenok. İatyber... İatyber...

Toraòòy owaz edıän ıaly-la. Diòle, Basar. Bu owaz-heò kimden galan saz, bu sözler - kimden galan söz. Belli däl. İöne ol toraòòynyò synasyndan syzyp dur. Baºy-aıagy, many-magnasy ıok ıaly, ºonda-da süòòüni söküp-eredip, ıere siòdirip barıar.

 

... Aı dogar keºman-keºman
Gün dogar oòa duºman -
Baºym alyp giderin
Ne dost biler, ne duºman...

Basaryò ıumlan gözlerinden ıaº syrygyp baºlady.

Akmaıa düzde galdy -
İüki Töwrizde galdy.
Oglany sil apardy,
Armany gyzda galdy.

... Zaryò-zaryò... Jaò sesi barha ıakynlap, ony humarly meımiremeden açdy. Aıdym aıdıan çoluk eken.

“Basarym, alyp çykdyò-ow, nesip bolsa agºamara bir döwüm çörek bererin. Kem-kemden öwreniºdirerin” diıip, Mälikberdiniò içinden begenip ıörmesi puç boldy oturyberdi.

- İatyrmy? İatybersin bakaly. Bu gije ony ıene bir synagdan geçirmesek bolmaz - diıip, Hojaly aga ıeòsesini tüòòertdi.

Mälikberdi tas “O janaweri ºo gün atan bolsam gowy boljak eken” diıipdi. Zordan saklanaıdy. “Aı, zyıany ıok, Basar. Gaırat et. Hojaly aganyòam seni öldüräıesi gelenok. Nätjek, ıalòyºsaò jezaòy çekmeli bolıa. Ynha, men... Aı, meniòki hasap däl. Men öz jezamy özüme berip ıörün. Indi tä ıüregim saplanyp, göwnüme gar ıagıança çölde bolaryn. Eııäm yzymdan iki sapar habar geldi. “Oba gelsin” diııärler. Men entek-entäkler oba barman. “Çölde, mal yzynda ıedi ıyl gezseò Hydyr ata duº gelermiºin” diııärler. Meniò Hydyr ata duºmak niıetim ıok. Öz-özüme duºsam, kimdigime mazaly göz ıetirsem bolany. ªondan bärde men oba gara salmaryn. Olam bagyºlasa, garaºıar. Garaºmasa-da...”

Gyzyl-elwan bolup, Gün ıaºandan soò garry çopanyò nä küıe köòül berendigi äºgär boldy.

- Mälikberdi jan, maºal goıunlaryò birini tut-da, getir bakaly ºu ıere.

“Näme etjek bolıarka?!” Çoluk göwünli-göwünsiz ıerinden galan Basara nazar aılady-da, ıylgyndan aılanan agyla girdi. Derrew kellesi gyzyl-ala owadan ak goınuò yzky aıagyndan tutdy-da, ıanbaºyna alyp gaıtdy.

“Garry melgun ıene-de bir hokga çykarjak bolıandyr, Basar. Näme oıny bolsa görmeli borsuò...”

- Getir bärik. Getir... Bar indi itiòem alyp gaıt.

“İör hany, Basar. Hiç zat edesi ıok-la.” Basar öıkelän boınyıogyn oglan ıaly bolup, onuò yzyna düºüp gaıtdy.

- Tut itiòi. Häzir, ine, muny ºeıdeli...

Goıun bilen itiò kellesini deòje saklap, goºalap daòdylar. itiò gölermejekdigi belli, ºonda-da ikisine-de gondybagy saldylar.

- Ine, indi ikisini ºeıdip goımaly. Basar açdyr. Eger nebsine buırup bilmese, iıjek bolar, agyz urmaga hyıallanar. İogsamam ºeıdip ıanyny alyp, sesini çykarman ıatar. Aç itiò beınisine goınuò ysy mäkäm ornar. Galan ömrüne ºu ysy unutmaz ıaly bolar. Kakam pahyr bir gezek ºeıdipdi.

İadyma düºäıdi... Daòa çenli pälini bozman ıatsa bolany.
- Bä-äı, bä-ä.
- Howwa, inim. İa ºu ıa-da... Ikiò biridir. Baºga ıol ıokdur.

İyldyzly ummanyò gözıetmez çuòluklaryna nazar salyp ıatan Mälikberdi ıene hyıalynda Basar bilen söhbete baºlady.

Seniò ºu zatlary göre-bile ıene-de adam diıip ölüp-öçüp barºyòa men-ä düºünıän däldirin. Baºyòy alyp gidiberäıjek ıaly. Kowsalaram, ursalaram, öldürjek bolsalaram gidesiò gelenok. Dursuò. Itden özge ºeıle eıesine yssy haıwan barmykan-aı.

İalòyºanyò üçin seniòem özüòi horlap ıörendigiòi men bilıän. İöne hany oòa ynanjak adam barmy, Basar.

ªu gije bir gaırat et bakaly.”

Birden onuò endamy jümºüldäp gitdi. Göwnüne gelen pikirden heder etmänem boljak däl. “Basaryò ölmegi ıa-da diri galmagy seniòem belliòi eder. Seniòem sowalyò çözüler... Eger ol namartlap goına agyz ursa, ölmeli bolar. ªeıtse, senem ömürboıy çölde galmaly bolarsyò. Ilden yrakda, çöl-beıewanda gezibermeli borsuò. Seniòem artyk gaıratyò ıokdur. ªeıle bormuka? Aı, Basarym mertdir, merdanadyr.”

Ol ıatan ıerinden baºyny göterdi-de, ho-ol çetde gabarylyp ıatan goºa göwräni synlady.

“Aı, Mälikberdi. Oglan baºyòa döneıin, Mälikberdi. Seniò göwnüòe getirip ıören zadyòy. Sen indi ºeıle yrymçy bolup ıörmüò”.

Barybir ol ıaòky pikirinden el çekip bilmedi. Kän towlandy. Ahyrsoòy belli bir pikire geldi. “Gel-aıt, ºeıle bolıan bolsa bolsun-la. Çöl bilen-ä öwreniºdim. Hemiºelik galmaly bolsa-da men-ä taıyn. Nä ıüzüme oba baraıyn... . Maòa garaºıandygam belli däl-ä...”

Onuò birden toraòòa gözi düºdi. Aı yºygyna ıekeje özi bir gyrada surat ıaly bolup dur. İeke özi.

İeke daragtdan gaıdıan göze görünmeıän bir güıç ony öz erkine goımady. “ªol ıer synlap ıatmaga-da amatly ıaly. Gije uzyn. Toraòòy ıoldaº bolar...”

Ol ıatan ıerinden ıuwaºlyk bilen turdy-da, paty-putusyny alyp, toraòòynyò düıbüne geçdi. Sag egnine gyºaran çolugyò göwni az-kem rahatlyk tapan ıaly boldy. Soòam goına çatylgy Basary synlap ıatyºyna süıji uka batdy...

Daò atyp-atmanka ol Hojaly aganyò “Haıt-how!” diıen sesine tisginip oıandy...

...Basar gojanyò yzyna düºüp seòkildäp ıör.

* * *

Gum içinde, uzakda, gaty uzakda “Umytly” diıen bir mähriban atly guıy bar.

 

Geziº ıoly: Baº / Edebiıat / Döwürdeºlerimiziò döredijiligi / A. Halmyrat (mazmuny) / İalòyºyò muzdy

© TM (2001)
Sahypa barada

İokaryk ıokaryk

...“Sen nä, ıalòyºmadyòmy? İa eııäm ıadyòdan çykaraıdyòmy? Arak içip, bede-berrew oglanlar bilen meò çekip gelip, ºol gije öıòüzdäkileri gyran-jyran etmediòmi? Däliremediòmi? Ejeò aglap ıalbardy, ºonda-da sen kakaòa el gaıtarjak bolduò. “ªol gyzy almasam özümi öldirin” diıip, bokurdagyòa bat berip, masgara bolmadyòmy? Türkmeniò ogly atasynyò ıanynda ºeıle sözi diline alarmy?...”