Bash sahypa
Habarlar
Türkmenistan
Edebiıat
Taryh
Bilim
Maºgala
Güımenje
...we º.m.

MYRAT TALYBY


Mazmuny:

Goºgulary:

 

 


MYRAT- TALYBYNYÒ DÖREDIJILIGI

Myrat Talyby XVIII asyryò däplerini dowam edip, döwürdeºleriniò oı-pikirlerini çeper goºgularynda aòladan görnükli ºahyrdyr. Talybynyò «Talyby we Sahypjemel» desdanynyò hem edebiıat taryhynda özüne mynasyp orny bar. Talyybynyò edebi mirasynyò agramly bölegini sosial- deòsizlik, watançylyk, agzybirlik, söıgi, durmuºy temadan ıazan eserleri eıeleyär.

ªahyr döwürdeºleriniò sosial ıagdaı barada söhbet açyp, halkyò baılar we garyplar diıen topalara bölünendigini, ıoksul bolsaò barly gatlakdan dalda yokdugyny, hatda garyndaºyò hem rehim etmeıändigini nebsagyryjylyk bilen ºeıle belläpdir:

Bir dileg dileseò möhümiò bitmez,
ªu köòül arzuwy hiç ıaga ıetmez,
Garyndaº rehm etmez, baılarn gol tutmaz,
Gadymymy gayra saldy garyplyk.

Goºgynyò beıleki bentlerinde bolsa «Garyba açlygyò zäherdende beterdigini», garybyò «astynyò düºeksiz, ıüreginiò daglydygyny», halkyò baºyna musallat bolup inen garyplygyò «gollary baglap, bagyrlary dilip» ıörendigini obrazly suratlaandyrylıar.ªahyryò ºygrynyò dowamynda:

Diliò çekinjidir, baºyò baglydyr,
Ygtyıar goldan aldy garyplyk.

Deò-duºy görende, gaıra teser sen,
İoksulluk ıat edip, içiò gysar sen,
Sözüò ile sygmaz, özüò ıeser sen,
Hemme dertden ıaman boldy garyplyk

Talyby diır, köòlüm, gamly bolmagyl,
Zynhar Alla adyn dilden salmagyl,
Görümsiz baılardan umyt kylmagyl,
Bir zaman eglenmez, geçer garyplyk».

—diıip ıazmak bilen, garyplygyò ynsany diòe maddy taıdan garagüne salmak bilen çäklenmän, ruhy jähetden-de ezıändigini: diliniò çekinje, baºynyò bagly, deò-duºunyò ıanynda boıny buruk, aıdan gepiniò ıer tutmaıandygyny, özüniò ıaramaz adamlar hatarynda görülıändigini ıekän-ıekän dile getiripdir. Emma Talyby «Baılyk el kiridir, ıuwulsa gider» diımek bilen, baılygyò, garyplygyò wagtlaıyndygyny belleıär. ªahyr garypdyryn diıip gam-gussa batyp oturmak ıalòyºlykdyr, Allatagala sygynyp ıaºamaly, «Görümsiz baılardan umyt etmeklik bolmaz» diılen ıaly maslahatlar bilen goºgusyny jemläpdir.

Talybynyò «Geldi garyplyk» goºgusy Magtymguludan soòra sosial-deòsizlik meseläni gozgap, halkyò gün-güzeranyny duıgyuly suratlandyran eserleriò ilkinjisi hökmünde türkmen edebiıatynyò taryhynda orun aldy. ªahyryn «İollary bardyr», «Dywana beg-kese ıüz»; «Baıa biırler» goºgulary bolsa «Geldi garyplykda» gozgalıan sosial adalatsyzlygy has giòiºleıin suratlandyrmak bilen adamlaryò garyplaºmagy ıokary synpyò wekilleri sebäplidir, ıöne baılaryò hernäçe mülkdar bolsalar-da adamkärçilik babatda garyp-gasarlarça ıokdur, aıry aıry barjamly adamlardan gedaılar sahydyr diıip, döwrüniò ıagdaıyny äºgär edıär:

Adyò Mämmet, özüòiz baı,
Bir ıaman söz çykdy bijaı,
Bu bolºundan ıegdir gedaı,
Artyk zady ıoga biırler.

Talybynyò döredijiligine özboluºly öwüºgin berıän.«Daº bile», «Her eder», «Garrylykdyr ıaranlar » ıaly durmuºy temadan ıazan goºgulary döwürdeºleriniò gwnünden turan eserlerdir. Aıratyn-da, ºahyryò «Garrylykdyr,ıaranlar» atly goºgusy özüniò durmuºylygy bilen nesilleriò hormatyny gazanyp geldi. Halk arasynda «ıa ölürsiò, ıa garrarsyò» diılen bir gep bar. Ynsan ömrüniò geçegçidiginden,adamyò hemiºe birdurkuny, berıän bu aforizm ulanylanda garrylyk ıaºa ıetmek arzuw edılıär. Garrylyk diımekliginiò nämedigini alyby obrazly dilde ºeıle beıan edipdir:

Hassalar gutular, garry gutulmaz,
Köòül guºy uçar gider, tutulmaz,
Bu derde kimseden care ıetilmez,
Dert ıamany garrylykdyr, ıaranlar.

ªahyr garrylyk ıaºyò fiziki we ruhy kynçylyklaryny ıekänıkän ıazyp beıan etmek bilen aºlyk ıylaryò gadyr-gymmatyny wagtynda bilmekligi maslahat berıär, garran adama hormat-sylag bilen bakmaklygy, olara kömek berip durmaklygy ıaºlara wagyz edyar. Garran kiºilere sylag-hormaty bolmadyk adamlary nadan atlandyryp, bu goºgyny ºeıle jemleıär:

Talyby diır, dostlar, garrymaò beter,
Altmyºyò, ıetmiºiò arasy ıeter,
Özün bilmez nadan itekläp öter,
Dert ıamany garrylykdyr, ıaranlar.

Talybynyò edebi döredijiligi Magtymgulynyò edebiıatymyza girizen täzeliklerini dowam etmek bilen, XIX asyr türkmen klassyk poeziıasyny mazmun we forma jähetden baılaºdyrdy. ªahyryò ºygyrlary ºu günleriò ıaºlaryny terbiıelemekde gymmatly edebi material bolup hyzmat edıär.

ıokaryk


GELDI GARYPLYK

Pelek senden bir ºikaıat edeıin,
Gün-günden sürünip geldi garyplyk;
Budur arzy-halym saòa aıdaıyn,
Ygtyıarym goldan aldy garyplyk.

Baılyk el kiridir, ıuwulsa gider,
Garyba açlykdyr zäherden beter,
Baly el uzatsa, her ıana ıeter,
Golum baglap, bagrym dildi garyplyk.

Bir dileg dileseò, möhümiò bitmez,
ªu köòül arzuwy hiç ıana ıetmez,
Garyndaº rehm etmez, baılar gol tutmaz,
Gadamymy gaıra saldy garyplyk.

Asty düºeksizdir, ıürek daglydyr,
Sorasaò açylmaz, bentdir-baglydyr,
Diliò çekinjedir, baºyò baglydyr,
Ygtyıarym goldan aldy garyplyk.

Deò-duºy görende, gaıra teser sen,
İoksullyk ıat edip, içiò gysar sen,
Sözüò ile sygmaz, özüò öser sen,
Hemme dertden ıaman boldy garyplyk.

Talyby diır, köòlüm, gamly bolmagyl,
Zynhar Alla adyn dilden salmagyl,
Görümsiz baılardan umyt kylmagyl,
Bir zaman eglenmez, geçer garyplyk.

ıokaryk


GEZME İYRTYK JINDE BILE

Gel köòlüm, nesihat berem:
Aºna bolma gende bile.
Gendäniò hormaty bolmaz,
Hor bolarsyò sen-de bile.

ªerigatdan çykma zynhar,
Belki bir tamda gulak bar,
ªeıtan diıen mekgi-aııar,
Aldar seni günde bile.

Talyby diır, mün bedew at,
Kesgir gylyç, jöwher polat,
Borç eıle, esbabyò düzet,
Gezme ıyrtyk jinde bile.

 

Geziº ıoly: Baº / Edebiıat / XIX asyr türkmen edebiıaty / Myrat Talyby

© TM (2001)
Sahypa barada

İokaryk ıokaryk

MYRAT- TALYBY
(1766-1848)

Türkmen edebiıatynda özüniò çeper sözi bilen yz galdyran ºahyrlaryò biri-de Myrat Talybydyr.
Myrat Talyby takmynan 1766-njy ıylda Gökdepe töwereklerinde eneden bolıar. Onuò ady Myrat bolup, Talyby edebi lakamydyr.
Talyby ıaºlygyny Gökdepe sebitlrinde geçirip, ilki bilimi öz obalarynda alıar. Medresede okanlygy barada anyk maglumatlar bolmasa-da, özbaºdak bilimini artdyranlygyny onuò eserlerinden görmek bolıar.
ªahyr öz obadaºy Totyjemal atly gyza öılenıär. Olaryò bir ogly bolıar. Alymlar Talybynyò “İardan aıryldym” atly goºgusyna esaslanyp, aıaly bilen uzak ıaºaºmanlygy baradaky pikiri öòe sürıärler.
Talyby döwrüniò atly bagºylaryndan biri bolup, Türkmenistanyò dürli ıerlerinde bolupdyr.
Ol Kemine, ªabende we Mollanepes dagy bilen aragatnaºyk saklapdyr.
Talyby, takmynan, 1848-nji ıylda aradan çykypdyr.