Bash sahypa
Habarlar
Türkmenistan
Edebiıat
Taryh
Bilim
Maºgala
Güımenje
...we º.m.

ERTEKILER

 

Hudaıberdi gorkak bilen tilki

Bir bar eken, bir ıok eken, Hudaıberdi diıen bir adam bar eken. Ol örän gorkak eken. Möjekdir ºagal-a beıle-de dursun, tilkiden dagam gorkar eken. Onuò iki sany aıaly bar eken. Bir günden bir gün munuò aıallarynyò her haısy bir alaça dokapdyr. Hudaıberdi bu alaçalary satmak üçin ıabysyny münüp, bazara ugranda, aıallary halwa hem süıji sargapdyrlar. Ol ıabysyny loòkuldadyp barıarka, öòünden bir tilki çykyp:
- Hudaıberdi, nirä gitjek, how! - diııär.
Hudaıberdi gorkak tilkiden çekinjiräp, dogrusundan gelipdir:
- Aı, aıallarym bir-iki any alaça dokapdyrlar-da, ºony “Satyp gel” diıip iberdiler - diııär.
Onda tilki:
- Bazarda satjak bolup ıörme-de, maòa sataı, häli bazardan gaıdaòda, puluòy öòünden ıykarar-da beräıerin - diııär.
Hudaıberdi gorkak bolsa:
- Boljak onda, ıöne sen meni köp garaºdyraımagyn, bazardan gelıänçäm, öòümden çykaryp, taıyn edip durgyn! - diııär.

Tilki:
- Aı, sen arkaıyn bolaı, öòüòden puluòy taııar edip goıaryn - diııär.
Hudaıberdi gorkak munuò sözüne ynanyp, bazara gidip, baryp bazarda gezen bolup ıörmüº. Bazary pulsyz bazarlap, ol aıallarynyò sargan zatlaryny hem alyp bilmeıär. Onsoò ıabyjygyny münüp, ıene yzyna gaıdıar. İolda tilkiden pul aljak adam, ıabysynyò üstünde telpegini gyºyjak atan bolup, hiòlenip gelıärmiº. Hälki alaçayny satan ıerine gelse, tilki nirde, zat nirde, pul nirde - gum-gukluk. Hudaıberdi gorkak aòalyp, durup-durup, kän garaºyp, ahyry alaçsyz bolup öıüne gaıdıar. Gelip, boº horjunyny goltuklap öıüne girıär.
Aıallaryny her haısy bir ıerden:
- Süıji äkeldiòmi? Halwa äkeldiòmi? - diıºip, munuò horjunyny alyp görseler, ine öòküsi ıaly bora-boº horjun.
Olar:
- Eri, näme, sargan zadymyzy almansyò. İa alaçany satyp bilmediòmi? - diıip soraıarlar.
Hudaıberdi gorkak:
- Aı, heleıjanlar, biler bolsaòyz, bazara barıarkam, öòümden bir tilki çykdy. Ol: “Gaıdyºyn gelıärkäò, puluòy ıoluòdan çykararryn” diıip alaçalary alyp galdy. Bazardan dolanyp gelsem tilkem ıok, zadam ıok - diııär.
Onsoò aıallary onuò üstüne gygyryp baºlanlar:
- Sen nähili adam? İogsam bolmanda, heı, tilkidenem pul alarmyò? Tilki bilen söwda edeni, heı, mundan ozal eºidipmidiò? Sen ol tilkä öziòi oınadyp, allatdyrypsyò diıenler.
Soòra aıallary ony synamak üçin soòky bazara çenli ıene iki sany alaça dokaıarlar. Olary hem horjuna salyp, agzyny köjeºdirip, onuò ıabysynyò syrtyna bökderip, özüni-de ıabysyna mündürip, bazara ugradıarlar. Hudaıberdiniò bazara barıanyny gören hälki tilki hasyr-husur guma agynapdyr-da, ıene onuò öòünden çykypdyr.
- Haı, Hudaıberdi, hirä barıarsyò, how? - diııip gugurıar.
Hudaıberdi gorkak:
- Men-ä bazara alaça satmaga barıaryn- diııär.
Onda tilki:
- Aı, bazara alaça äkidip ıörenden, maòa sataı - diııär.
Hudaıberdi gorkak:
- İok, ıok men saòa alaçamy bermen, ozal hem aldap, pulumy bermediò - diııär.
Onda tilki:
- Men seni hiò mahal aldan däldirin. Men bir sözümde durıändyryn. Ol seniò hakyòy iıen kül tilkisidir, men bolsa - gum tilkisi ahyry - diıip, munuò alaçasyny elinden alıar-da:
- Häli bazardan gelıärkäò, ºu ıerde durubergin, men puluòy getirip bererin - diııär.
Hudaıberdi gorkak alaçany tilkä nesıe berip, bazara gidiberıär. Hudaıberdi bazara baryp, ıabysyny daòyp, ıolda alaòamy aòsat satdym diıip, bazarda arkaıyn gezip ıör eken. Birden jübüsiniò pulsyzdygyny ıadyna düºüp, ıaòky alaçany satan ıerine - yzyna gaıtmakçy bolıar.
Hudaıberdi gorkak derrew ıabyjygyny münıär-de, bazarlap bärik gaıdıar. Ol hälki alaçasyny satan ıerine gelip görse, ıene tilki ıok. Durup-durup, halys peti-bizary çykıar, hiç gelıän zat ıok, ol ıene näalaç bolup öıüne baka gaıdıar. Ol öıüne ıetip gelıärkä, onuò aıallarynyò biri muny görüp, ylgap öòünden çykyp:
- İeri, alaçaòy sag-aman satdyòmy? - diıip soraıar.
Hudaıberdi:
- Aı, heleı, ıene bolan däldir, wah, ıene tilki aldady - diıip, ıüzüni aºak sallap oturyberıär.
Onsaò onuò aıallary “Indi muny nätsekkäk?” diıip pikir edıärler. Ahyry ikisi dil düwºüp, muòa batyrlygy öwretjek bolup baºlaıarlar. Bir gün agºam Hudaıberdi aıallaryna:
- Men tilkiden gorkıan. Meni meıdana äkidip geliò - diııär.
Aıallary hem:
- Bolıar - diıip, muny mendana äkidıärler.
Ony öıünden gaırarak çykarıarlar. Hudaıberdi gorkak meıdana oturıar. Aıallarynyò hersi bir gapdalynda duran bolup, birden, ikisi hem gaçyp gaıdıarlar. Ikisi-de öıe girıär-de, ºark-ºurk iºiginiò içinden urup, Hudaıberdini öıe salmaıarlar. Hudaıberdi gorkak bolsa daºarda: “Wah, heleı, iºiºgi aç, tilki meni öldürıär-le” diıip gorkupgygyrıar. Aıallary bolsa iºigi açman, öıüò deºiginden syrygy uzadyp:
- Al ºunuò bilen tilkini uruber! - diııärler.
Hudaıberdi ony alyp, daº-töweregine bulaılap tilkini ıanyna getirmändir. Onsoò:
- Aı heleıler, indi iºigi açaıyò, indi meniò batyrlykda kemim galmady - diıip gygyrıar.
Aıallary bolsa bir haıukdan soò, iºigi açıarlar. Hudaıberdi gorkak öıüne girip:
- Ah, heleıler, ºeıle batyr boldum, indi men hiç zatdan gorkman - diııär.
ªonlukda, günleriò birinde Hudaıberdi bir ıere gidip barıar eken. Onuò öòünden bir eºegiò türesi çykıar, ol muny alıar-da, goltugyna salıar. İane-de gidiberıär welin öòünden bir pyºbaga çykıar, muny hem alıarda, goltugysa salıar. İene barıarka, öòünden bir meıdan horazy çykıar, muny hem goltugyna salıar. Hudaıberdi bu zatlary goltugyna salyp, gidip barıarka, birnäçe döwüò üstünden barıar.
Döwüler mundan:
- Adyò näme? - diıip soraıarlar.
- Adyma Hudaıberdi pälwan diıerler.
- Gel, onda otur.
Ol oturıar. Muòa döwler:
- Biziòem bir pälwanymyz bar, ºonuò bilen göreºip bilermiò? - diııärler.
- Göreºerin - diııär.
Döwler öz diııän pälwanyny çagyryp, Hudaıberdi bilen göreº tutdurmaga baºlaıarlar. Bular göreº tutup ugraıarlar. Döwleriò pälwany Hudaıberdi pälwany gysyp, owradyp barıar diııär. Munuò gözi peträp, asmana dikelip ugranda, döwleriò pälwany:
- İeri, Hudaberdi batyr, näme ıokaryòa garaıarsyò? - diııär.
- İokaryk garaıanymyò sebäbi, seni asmandaky haısy ıyldyzyò ıanyndan gaıtarsamkam, ºol hakda oılanıaryn - diııär.
Onda döwleriò pälwany:
- Aırylaweri, sen meni öldürjek ekeniò, tüıs pälwan ekeniò, näme gerek bolsa aıt, ıäne meni goıberseò bolıar - diıip aıdıar. 
Bular soòra Hudaıberdi gorkaga birnäçe zatlar berıärler. Onsoò Hudaıberdi:
- Siz meniò bilen bitiòizi deòeºdirip bilermisiòiz? - diııär.
Döwler:
- Gel, deòeºderseò - diııärler.
Döwler bir bit çykardylar weli, hakyt ıumruk ıaly bar diııär. Hudaıberdi pälwan bolsa, hälki ıoldan alan pyºbagany çykaryp goıberiberıär.
Döwler:
- Bä, bu biziòkiò çeni-çaky däl eken-ow, gapak dagy baglap gidipdir-aı - diıiºip, içlerini çekip, geò görüp, haıran bolup duranlar.
Ondan soò Hudaıberdi:
- Geliò indi bürämizi deòeºdireliò - diııär.
Döwler:
- Geliò-de, geliò - boluºıarlar.
Döwler büresini çykarıarlar weli, bu hem ıumruk ıaly bolup, pasyrdap uçup gidıär. Hudaıberdi bolsa: “Büre diıip, ine, muòa aıdarlar” diııär- de hälki horazy çykarıar weli, döwileriò gözi hanasyndan çykaıjak bolıar.
Döwler:
- Bä, buıa kekeç-mekeç baglap gidipdir, biziòki dagy munuò ıanynda çagasyça-da ıok - diıiºıärler.
Soòra Hudaıberdi döwlere:
- Belki, goltygyòyzyò gylyny deòeºdirersiòiz - diııär.
Döwler hem:
- Deòeºdiräıeris - diııärler.
Döwler çykaryp görkezdiler weli, uzynlygy bir sere dagy bar diııär. Hudaıberdi bolsa hälki eºegiò türresini çykarıar-da: “Ine, meniò goltugymyò gyly-ha ºunuò ıaly” diııär.
Döwler haıran galyp:
- Bä, munuòky türre-mürre baglap gidipdir-how - diıiºıärler.
İene-de Hudaıberdi:
- Siz meniò bilen ıeriò ıagyny çykaryºjakmysyòyz? - diııär.
Döwler:
- Çykaryºjak - diııärler.
Onsoò Hudaıberdi gorkak hälki ıumurtgany döwlere görkezmän bir ıere gömüp goııar-da, soòam baryp depip goıberıär weli, ıumurtganyò sarysy çogup sarysy çogup çykdy duruberdi.
Döwler haıran galyp:
- Päheı, büıä ıeriò ıagynam çykaraıdy, how - diıiºıärdiler.
Döwlerem ºeıtjek bolup näçe diıseò, ıeri depıärler weli, ıöne sarsyp dur diııär, asyl çykıan zat ıok.
Hudaıberdi:
- Geliò, indi agaç ıykyºalyò!- diııär.
Döwler:
- Geliò-de, geliò - boluºıarºlar.
Döwler bir depip goıberıärler welin,bir agaç ıykylıar.
ert-29.jpg (15672 bytes)Hudaıberdi bolsa gelıärkä, ıoldan bir kültem ıüp tapan eken. Ana, onsoò ol ºol ıüpi alıar-da, ähli agaçlaryò daºyna aılaºdyryp baºlaberıär.
Döwler muny görüp:
- İeri, Hudaıberdi pälwan, sen näme iº etjek bolıarsyò? - diııärler.
- Men siz ıaly ıeke-ıekeden ıykyp durman, barysyny birden ıykjak otiryberjek - diııär:
Döwler:
- Aı, zalywat hudaıberdi pälwan, goıaweri, biziò atamyzdan galan saıalyk agaçlarymyzyò baryndan dyndyrjak bolıarmyò - diıºip muny aıyrıarlar.
Onsoò döwler:
- Indi sen hem biziò bilen hem nahar hem iıiº, ºonda-da utsaò, biz saòa boıun - diııärler.
Hudaıberdi:
- Geliò bäri, men taııar - diııär.
Onsoò kryk gulakgazany palawdan dolduryp, döwler birigip, iıip ugraıarlar weli, hiò tükedip bilmeıarler. Gazany Hudaıberdiniò öòünde getirip goııarlar. Olam iıen bolup ugraıar-da, döwler çykan wagty çykyr köwüp, gazanyò içindäki aºy ºoòa dökıär-de oturyberıär. Döwler iºikden gelenlerinde gazanyò düıbüni ıalan bolup durıar. Döwler muny görüp, “Be-ıe, büıä-ä eııäm iıäıpdir” diıip haıra galıarlar.
Onsoò döwler:
- Muny agºam ıatanda öldüreliò, ºeıdip, agzybirlik bilen ıok edäımesek bu bize hezil bermez - diıip, özara maslahatlaºıarlar.
Agºam ıatar wagty bolar welin, Hudaıberdi hem possuny ıapynyp ıatyberıär. Ol gije uka gidensoò, döwleriò öldürmäge barjakdygyny bilip, possunyò aºagyna bir uly daºy salyp, üstini ıapyp goııar-da, özi beıle ıanynda ıatıar. Gijäniò bir wagty döwler baryp, ıaòky ıatan posunly daºy taıak bilen urmaga baºlaıarlar. Olar urup, urup: “Indi-hä öldüren bolsak gerek” diıºipdirler.
Hudaıberdi bolsa, ertir irden döwleriò iºiginden gelip:
- Beı, agºam ıagyºjagaz ºytyr-pytyr edäıdi öıdıän, hiç arkaıyn ıatyp bilmedim-aı - diııär.
Döwler:
- Bä, ºony hem ºytyr-pytyr bilıän bolsa, muòa näme alaç etmek bolarka?! - diıiºip pikirlenıärler.
Ertisi agºam Hudaıberdi pälwan küde edip basylan çöpüò içinde ıatıar. İene döwleriò barjagyny bilip, içine uly bir daº goıup, özi beılede ıatıar. Döwler baryp, çöpi otlaıarlar.
Özlerem: “Indä-ä dynaıan bolsak gerek” diıiºıärler. Hudaıberdi pälwan bolsa ertisi ıene döwleriò ıanyna barıar-da:
- Bä, agºam inim gaty gyzdy-ow, men näsaglaıypdyryn öıdıän - diııär.
Döwler:
- Islän zadyny berip, ºuny aman-sag öıüne eltip geleliò - diıºip, horjuny zatdan dolduryp, bir döwiòem üstüne mündirip, Hudaıberdiniò öıüne ugraıarlar. Ony göterip alyp gelıän döw:
- Hudaıberdi pälwan, sen ºunça iııärsiò weli, hiç agramyò ıokla? - diııär.
Onda ol:
- Agramymy salamok, gökde ıüpüm bar, ºondan aslyºyp gelıärin - diııär.
Onda döw:
- Hany, ıüpden aslyºman, agramyòy at, göreıin - diııär.
Hudaıberdiniò bilinde bir janujak pyçagy bar eken. Alıar-da ºonuò bilen düıbüniò gerºine basyberıär.
Döw:
- Haı, alywat, ıüpüòe ıapyºaweri! - diıip gygyryberen.
Ana onsoò, Hudaıberdi pälwan döwi münüp, öıüne baran.
Döw bolsa muny düºüripdir-de, yzyna gaıdan. Gelıärkä, ol döwüò öòünden hälki mekir tilki çykyp:
- İeri-ow, döw dost, nireden gelıärsiò? - diıip soraıar.
Döw:
- Hudaıberdi pälwany öıüne eltipgelıarin - diııär.
Tilki:
- O nähili pälwan bolıarmyº, ol-a bir barypıatan gorkak ahyry.
- Aı, ıok, ol zor how, biz-ä oòa bir topar zat berip, zordan sypdyk.
- Beıle bolsa, ıör, onda zadyòyzy alyp bereıin, siz oòa Hudaıberdi pälwan diııän bolsaòyz, biz oòa Hudaıberdi gorkak diııäris. Men munuò alaçasyny bazara barıarka, her gezek aldap elinden alıaryn - diıen.
Döw onda-da ynanmaıar.
Tilki döwe:
- Ynanmasaò, boınuma ıüp sal-da, bir ujuny özüòe daòaı - diııär.
Tilki ºeıdip, boınundan ıüp saldyryp, döwiò öòüne düºüp, Hudaıberdiò öıüne ugraıar. ªol wagt Hudaıberdi tamyò üstüne çykyp duran eken. Ol döwi yzyna tirkäp gelıän tilkini görüp:
- Haı tilki - diıip gygyrıar.
Tilki Hudaıberdä hä berıär.
Hudaıberdi:
- Ataò maòa üç döw bergisi barka, getirıäniò ıekeje döwmi? - diıip gygyran.
İaòky döw:
- Sen meni ataò bergisine bermek üçin getirıän ekeniò - diıip, tilkiniò boınyna daòylgy ıüpi özüne tarap çekıär-de, ony penjesine alyp, ras ıeriò ıüzüne bulap urıar-da, ökjäni göterııär.
Hudaıberdi ºeıdip, pälwan hem batyr adyny alanmyº.


Ertekileri suratlar bilen bezän suratçy Olıa Mämmedowa

 

Geziº ıoly: Baº / Edebiıat / Halk döredijiligi / Ertekiler / Hudaıberdi gorkak bilen tilki

© TM (2001)
Sahypa barada

İokaryk ıokaryk