Bash sahypa
Habarlar
Türkmenistan
Edebiıat
Taryh
Bilim
Maºgala
Güımenje
...we º.m.

ERTEKILER

 

Aıaz han

Bir bar eken, bir ıok eken. Gadym zamanlarda bir patyºa bar eken, özi adyllykda bir gyly iki ıarar eken. Günlerde bir patyºa pikir edip otyrka, öz öòünde: “Ynsanyò, haıwanyò erbedini nädip tanamak bolar?” diıen soragy goıupdyr. ªol bada-da: “Hä, tapdym, adamyò erbedi patyºa, malyò erbedi gatyr, guºuò erbedi bolsa alahekge bolar” diıip, pikirini jemläp oturyberipdir.
Patyºa hemme ilatyny ıygnap:
- Meniò üç sany soragym bar, ºony kim bilse, özüme wezir edip aljak - diıipdir.
Onda märeke:
- Aıt-da, aıt - bolºupdyr.
Patyºa:
- Adamyò, malyò, guºuò erbedini on günüò içinde maòa aıdyp bermeli - diıipdir.
Onda märekäniò içinden üç sany adam:
- Patyºam, rugsat bolsa, biz bir synansak - diıipdir.
Patyºa:
- Bolıar, rugsatdyr, bilip geliò - diıipmiºin.
Ondan soò ıaòky üç adam patyºanyò ıumºuny bitirmek üçin ıola rowana bolupdyr. Bulara ıolda bur gotur düıe sataºypdyr.
Olar:
- Hä, malyò ºundan ıamany bolmaz, bize hudaı berdi, geliò, muny tutalyò - diıip, ony tutup, özleri bilen alyp gidiberipdirler.
İene-de gidip barıarkalar, bularyò öòünden çypar köse adam çykypdyr.
Bular:
- Hä, adamyò ºundan aıylganjy bolmaz, muny hem bize alla berdi - diıip, ony-da özleri bilen alyp gidiberipdirler.
İene-de gidip barıarkalar, bularyò öòünden bir ganaty döwük garga çykypdyr.
Bular:
- ªundan erbet guº bolmaz, indi patyºanyò üç sany soragynyò üçüsiniò-de jogaby jem boldy - diıºip, bu gargany hem özleri bilen alyp, yzlaryna gaıdyp gelıärler.
Bu üçüsi yzyna gaıdyp gelıärkä, bularyò öòünden bir guıy çykıar. ªu guıynyò baºynda otyrkalar, bularyò ıanyna bir çopan gelıär. Bu çopan bular bilen saglyk-amanlyk soraºyp:
- İeri, ugur haıyr bolsun, bu ıerde näme iºleıärsiòiz? - diıip sorapdyr.
Onda ol üç adam:
- Bizi patyºa ºunuò ıaly iº bilen iberdi. Ine, biz bolsak ºulary tapdyk, ºulardan erbet adam, mal, guº bolmaz - diıipdir.
Oòa çenli çopanyò goıunlary hem suwa inipdir.
Çopan:
- Örän ıagºy, siz patyºanyò adamlary ekeniòiz, siz arkaıyn oturyò, men goıun soıup, size söwüº edeıin - diıip, ıaòky çopan bir goıny soıup, nahar taııar edipdir.
Çopan bulara nahar, çaı berip bolandan soò:
- Bu alyp barıan zadyòyzdan patyºanyò isleıän jogaby çykmaz, bulary goıberiò, men size patyºanyò isleıän jogabyna ıarajak zatlaryny salgy bereıin, ıöne siz meniò adymy oòa aıtmaò - diıipdir.
Bular:
- Biz seniò adyòy aıtmarys, ıöne sen bize patyºanyò jogabyny aıdyp berseò bolıar - diıipdirler.
Çopan:
- Adamyò erbedi patyºa bolar, malyò erbedi gatyr bolar, guºuò erbedi alahekge bolar diıip aıtsaòyz, patyºa kanagatlanar - diıipdir.
Bular begenip, çopandan bu zatlaryò erbet bolıandygynyò sebäbini hem soraman, patyºanyò ıanyna ugranlar.
Bular bärden baryp:
- Patyºam, siziò soraglaryòyzyò jogabyny tapdyk - diıipdirler.
Onda patyºa:
- Hany, onda aıdyò, adamyò erbedi haısy bolar? - diıip soran.
Onda olar:
- Patyºam, adamyò erbedi patyºa bolıar - diıenler.
Patyºa onuò sebäbini sorapdyr welin, olar aıdyp bilmändirler.
Patyºa syr duıdurman:
- Bolıar, malyò erbedi haısy bolıar? - diıip soraıar.
Bular:
- Malyò erbedi gatyr bolıar - diıip jogap berıärler.
Patyºa munuò hem sebäbini sorapdyr, emma olar jogap berip bilmändirler.
Patyºa ıene-de syr duıdurman:
- Onda guºuò erbedi haısy bolıar? - diıip soraıar.
- Patyºam, guºuò erbedi alahekge bolıar.
Patyºa munuò hem sebäbini soranmyºyn, emma olar sebäbini aıdyp bilmänmiºler. “Be, bular meniò soraglarymyò jogaplaryny bildiler, emma sebäplerini aıdyp bilmeıärler, elbetde, bulara akylly adam öwreden bolmaga çemeli, gel, men bulary sykajaga salaıyn” diıip, patyºa öz içinden oılanan.
Patyºa:
- İagºy ıigitler, size bu zatlary kim öwretdi? - diıip soraıar.
- Patyºam, biziò özümiz bilıäris.
Patyºa:
- İok, size biri öwredipdir, ºuny size kim öwreden bolsa, ºony alyp geliò - diıip, olaryò ıanlaryna bir ıasawul hem goºup goıberipdir.
Bular hälki çopanyò ıanyna baryp:
- Seni patyºa çagyrıar - diıip, özleri bilen alyp gaıtjak bolupdyrlar.
Onda çopan:
- How, adamlar, men bir çopan adam, men kiºiniò malyny taºlap gidip bilmerin ahyry, ıörüò, mallary eıesine tabºyralyò, ondan soò gideliò - diıenmiºin.
ert-06.jpg (14735 bytes)ªondan soò, mallary sürüp eltip, eıesine tabºyranlar we çopany patyºanyò ıanyna alyp baranlar.
Patyºa:
- İeri, ıagºy ıigit, seniò adyò näme, näme edıärsiò? - diıipdir.
Çopan:
- Meniò adym Aıaz, kärim bolsa çopançylyk - diıenmiº
Patyºa:
- Aıaz han, “Adamyò erbedi patyºa, malyò erbedi gatyr, guºuò erbedi alahekge” diıip, bulara sen öwretdiòmi? - diıipdir.
Aıaz:
- Hawa, özüm-ä bir zatlar aıdypdym, ıöne: “Meniò aıdanymy aıtmaò” diıip tabºyrypdym - diıenmiº.
Patyºa:
- Ol zatlaryò zyıany ıok, ıöne sen ıaòky zatlaryò erbetdiginiò sebäbini aıdyp ber - diııär.
Aıaz:
- Patyºanyò erbetdiginiò sebäbi, baºga adamyò güıjünden peıdalanıar, hiç kime zat bermeıär, ºonuò üçin adamyò erbedi patyºa bolıar. Malyò ıamanynyò gatyr bolıandygynyò sebäbi-de, ol owal gargyº siòen haıwandyr, özünden hem hiç wagt tohum ıaıramaıar, onuò üçin bolsa gatyr iò erbet mal bolıar. Guºuò erbedi bolsa, alahekge bolıar, çünki ol janawer agzyndan guzlaıar - diıip, patyºanyò soraglarynyò jogabyny pert-pert aıdyp berenmiºin.
Patyºa:
- Aıaz han, hemme aıdanlaryò dogry, çykar çarygyòy - diıip, oòa gowy geıimler geıdirip, ony özüne wezir edinenmiºin.
Aıaz hem çarygyny öz ıany bilen alyp, ony hemmä görnüp durar ıaly bir ıerden asyp goıanmyºyn. Günlerde bir gün Aıaz hanyò bir zada gahary gelmäge baºlaıar welin, onuò gözi birden öz çarygyna düºüp: “Haı-haı, Aıaz han, çarygyòa bakarak bol! Düın sen-de bir ıönekeı çopandyò, bu günki gün wezir boldum diıip, tumºugyòy al-asmana tutıaò” diıip, öz-özüne töwella edip, pälinden gaıdanmyºyn.
Aıaz hanyò üç sany ogly bolıar, bular okuwly bolup ıetiºıärler. Patyºa-da bir gün ölıär. Aıaz hany bolsa, onuò ıerine patyºa edenmiºler. Aıaz han köp wagtlap adyllyk bilen patyºalyk sürenmiºin. Ol indi gaty garranmyºyn. Aıaz han oglanlaryny öz ıanyna çagyryp:
- Eı, ogullarym, men indi gaty garrapdyryn. Siz menden näme harajat gerek bolsa alyò-da, baºga ºäherlerde ıaºaberiò. Men ölemden soò, sizi patyºa ederlermi, etmezlermi, hudaı bilsin, gerek bolsa halkyò özi tapar - diıipdir.
ªundan soò Aıaz hanyò oglanlary atasynyò maslahatyna gulak salyp, gerek harçlaryny hem alyp, baºga bir ºäherde ıaºamak üçin hoºlaºyp, ıola düºüpdirler.
ert-09.jpg (15159 bytes)Bular ıol bilen barıarkalar, ıolda bir düıäniò yzyny görüpdirler.
Onda iò uly dogany:
- ªu düıe erkek eken-ow - diıenmiº.
Ortanjysy:
- ªu düıe erkek bolsa, guırugy küle eken-ow - diıen.
Kiçi dogany:
- ªu düıe erkek bolsa, guırugy hem küle bolsa, bir gözi hem kör eken-ow - diıen.

Bular aòyrrak baranlarynda, ıolda bir adamyò yzyny görüpdirler.
Uly dogany:
- ªu yz aıal adamyò yzy-ow - diıen.
Ortanjy dogany:
- ªu yz aıal adamyò yzy bolsa, öz-ä gaçyp barıan bolmaga çemeli-ow - diıenmiº.
Iò kiçileri:
- ªu yz aıal adamyò yzy bolsa, özem gaçyp barıan bolsa, onda ºu göwreli eken-ow - diıenmiº.
Bular aòyrrak baranlarynda, bularyò öòünden bir atly çykyp, saglyk-amanlyk soraºyp:
- Halypalar, heı bir düıe gören dälsiòiz-dä? - diıip sorapdyr.
Onda olaryò ulusy:
- İok, düıe göremzok, ıöne düıäò erkekmidi? - diıenmiºin.
Atly:
- Hawa - diıipdir.
Ortanjysy:
- Halypa, düıäò guırugy külemidi? - diıen.
Atly:
- Hawa - diıenmiº.
Kiçi dogany:
- Halypa, düıäò bir gözi körmüdi? - diıipdir.
Atly:
- Hawa, asyl siz meniò düıämiò hemme salgysyny berıärsiòiz welin, ıene-de: “Göremzok” diııärsiòiz. Meniò düıämi siz hökman bilmeli, men düıämi sizden alaryn - diıip, bu atly dawagär bolup, bularyò yzyna düºüp gidiberenmiº.
Bular gidip barıarkalar, bularyò öòünden iki sany adam çykyp, amanlyk-saglyk soraºyp:
- Heı, ıolda bir adam-a gören dälsiòiz-dä? - diıip soran.
- İok, biz adam görmedik, ıöne ol aıal adammydy?
- Hawa.
- Ol gaçyp barıan aıalmydy?
- Hawa.
- Ol aıal göwrelimidi?
- Hawa.
Onda ol iki adam aıdan:
- Siz biziò gözleıän adamymyzyò hemme salgysyny berıärsiòiz welin, ıene-de “Görmedik” diııärsiòiz. Biz gözleıän adamymyzy sizden alarys - diıip, bu ikisi-de bularyò yzyna düºüberenmiº.
Bular bir ºähere baryp, bir saraıdan kireıine öı alyp, ıaºamaga baºlapdyrlar. Ondan soò, ıaòky töhmet edıän dawagär adamlar patyºanyò ıanyna baryp arz edipdirler. Patyºa hem ıasawul iberip, üç dogany çagyrypdyr. Olar gelenden soò, patyºa saglyk-amanlyk soraºyp, düıe ıitireniò arzyny soramaga baºlapdyr.
Düıe ıitiren:
- Patyºam, bu adamlar meniò ıitiren düıämiò erkekdigini, guırugynyò küledigini, gözüniò kördügini öz agyzlary bilen aıdıarlar, emma: “Düıäòi göremzok” diııärler. Eger bular düıäni görmedik bolsalar, onuò hemme salgysyny nähili bilıärler? - diıenmiº.
Onda patyºa üç dogandan habar sorapdyr.
Iò ulusy:
- Erkek düıäniò syòraklarynyò arasy giò bolıar, men onuò yzyny görenimde, ºondan erkekdigini bildim - diıen.
Ortanjysy:
- Ol düıe ıoluò ortasynda gumalaklapdyr, eger guırugy küle bolmadyk bolsa, ıoluò iki gapdalyna gumalaklardy. Men ºondan bilıärin - diıenmiºin.
Iò kiçi dogany:
- Ol düıe hemiºe ıoluò bir tarapyndan otlap gidipdir, ºondan men onuò bir gözüniò kördügini bilıärin - diıenmiºin.
Ondan soò patyºa aıal ıitiren iki adamyò arzyny diòläpdir.
Olar:
- Patyºam, bular aıalyò ıitendigine, onuò gaçyp barıandygyna, göwrelidigine çenli salgy berıärler-de, ıene-de: “Biz göremzok” diııärler. Ine, biz ºuòa haıran - diıenmiºler.
Patyºa:
- Siz ol aıaly gördüòizmi? - diıip sorapdyr.
Olar:
- İok, patyºam, biz yzyny görüp bildik - diıenmiºler.
Patyºa:
- Men hem bir zat getirsem, ºonuò içinde näme bardygyny biliò, eger bilmeseòiz siz ogry - diıenmiºin.
Bular-da:
- Getir, getirseò - diıenler.
Patyºa bir sandygy getirip:
- Ine, ºu sandygyò içinde näme bardygyny aıdyp beriò - diıen.
Bularyò ulusy sandygyò agzyna kakypdyr-da:
- Öz-ä sandygyò içindäki togalak zat - diıenmiº.
Ortanjysy:
- Özi togalak bolsa, daºam gyzyl bolmalydyr - diıenmiº.
Kiçileri:
- Özi togalak, daºy hem gyzyl bolsa, onda bu mazandyran narydyr - diıenmiº.
Patyºa sandygy açyp görse, içindäki dogrudan hem mazandyran narymyº.
Ondan soò patyºa bu arzaçylara:
- Siz malyòyzy hem-de ıitiren adamyòyzy baºga ıerden gözläò - diıip, olara rugsat beripdir.
ªu üç dogany bolsa patyºa özüniò myhman tamlarynyò birinde ıerleºdirip, hormat-hezzet etmäge baºlapdyr. Patyºa agºam bu myhmanlara gowy palaw berip, bir ıasawulyna:
- Sen ºu gapyò agzynda dur-da, ºularyò gürrüòini diòle, näme gürrüò etseler, soò maòa aıdarsyò - diıenmiº.

İasawul hem diòläp durupdyr. Bular nahar iımäge baºlamankalar, uly dogany:
- ªu patyºamyò gul-ow - diıenmiº.
Ortanjy dogany:
- Patyºamyz gul diııärsiò welin, ºu naharyò eti haram süıt emip ulalan malyò eti bolsa gerek - diııär.
Kiçi dogany:
- ªu naharyò tüwüsi mazarlykda ekilipdir-ow - diıenmiº.
Bular naharlaryny iımän, gije hem geplemän ıatypdyrlar. İasawul hem bularyò eden gürrüòleriniò hemmesini bolºy ıaly, patyºa habar beripdir.
Patyºa haıdan-haı enesiniò ıanyna baryp:
- Ene, men gulmudyryn - diıipdir.
Onda enesi:
- Hawa, oglum, sen gulsuò. Seniò ataò menden baºga-da bir gyrnagy satyn alyp, özüne aıal edindi. Ondan hem sen bolduò, menden bolsa bir gyz boldy, ol gyzy gyrnaga berdiler, seni bolsa maòa berdiler. Ine, bu iº ºeıledir, oglum - diıipdir.
Patyºa ondan soò et alnan adamy ıanyna çagyryp:
- Seniò ºu günki soıan malyò haram süıt emdirilenmidi? - diıip sorapdyr.
Ol hem:
- Hawa, patyºam, bir owlagymyz bardy, onuò enesi öldi welin, ganjygymyzy emip ulaldy - diıenmiºin.
Mundan soò, patyºa tüwi satany öz ıanyna çagyryp:
- Sen tüwini nirede ekipdiò? - diıip sorapdyr.
Bu adam:
- Men tüwini pylan mazarçylygyò ıanynda ekipdim - diıipdir.
Patyºa bu oglanlaryò akylyna haıran bolup, bulara kän hormat-hezzet edip, özüniò ıakyn maslahatçysy edip goıanmyºyn.
Ine, ºeılelik bilen Aıaz han-da, onuò ogullary hem özleriniò iºlerini paıhaslylyk bilen alyp barypdyrlar.


Ertekileri suratlar bilen bezän suratçy Olıa Mämmedowa

 

Geziº ıoly: Baº / Edebiıat / Halk döredijiligi / Ertekiler / Aıaz han

© TM (2001)
Sahypa barada

İokaryk ıokaryk