Bash sahypa
Habarlar
Trkmenistan
Edebiat
Taryh
Bilim
Magala
Gmenje
...we .m.

ERTEKILER

 

z tylla

Gadym zamanda Sara atly bir eeri bolan. Onu Mmmet dien ekeje ogly bar eken.
Gnlerde bir gn bu eeri zni ogluna:
- E oglum, men indi garrapdyryn, ugurly zhmet hem ekip bilemok, mundan belk uzak hem aamaryn. Bizde ele bir tkenmez mal-dwlet hem ok. Btin mrme zhmet ekip, z tylla gazanyp godum. Men seni geljekde bagtly bolmagy hakynda alada etmeli, aga ese-boa galana ony saklamak we terbielemek ene-atany wezipesi. Sen hasy seneti agy grrsi, swdagr, boljakmy a sazanda bolasy gelrmi, a-da molla boljakmy? Ine, oglum, sen hasy kri gowy grse, maa at, men oa grrk bolayn, kr ele hem bolmasa-da, birneme pulumyz bar - dien.
Onda Mmmet:
- Ata, meni molla bolasym gelenok, sebbi okamak kyn. Barmaklarymy dutary taryna gabartdyryp, bogazymy yrtyp, adym adyp rmek hem maa asat dmez. Swdegr bol dise bolayn, sebbi swdegrler hi i edenoklar, olar dkanda oturyp, ol a iip, grr ediip, pul gazanyp otyrlar - dien.
undan so, atasy Mmmet bilen razylayp:
- Me, oglum, saa z tylla, sen baga urtlara git-de, garabur getir. Satarsy, sowarsy, bize-de a puly galar - dien.

Mmmet atasyndan z tyllany alar-da, swdegr kerwenlere goulyp gidiberr. Bular az rp, kp rp, birne menzil ol rp, ahyry bir uly here baryp etipdirler. Bular sarada dp, dem-dynlaryny alarlar. Ertesi her kim z ii bilen boluberen. Kimsi zat alar, kimsi zat satar. Mmmet hem alanyp rk, garabur satylan bir dkana barar. Mmmet dkana: z tyllalyk garabur ekip ber dir. Dkany ekmge balaar.
Onana seretse, Mmmedi anyndan adamlar topar-topar bolup geip, bir ana howlukma gidip bararlar. ol iki aralykda garabury adyndan ykaryp, Mmmet hem bulary yzyna dberr. Bu adamlar bara-bara bir baga girrler. Mmmedem bulary yzy bilen girr, ynha grse, iki sany oat genwli adam dutar alyp, adym adyp, ele bir saz edr, hi anyndan arylasy gelmer. Bulary saz-shbedi Mmmedi gwnne arap: Wah, menem bagy bolsam bolmaarmy diip, iini gepledipdir.
Mmmet bagylary anyna baryp:
- How, bagy dostlar, maa edi gnde dutar almagy wredeniiz in ne alarsyyz? - dienini zi hem duman galypdyr.
Bagylary biri:
- Dutar almagy edi gnde wretmeli bolsa, z tylladan az almarys - dien.
Mmmet bagylar bilen razylaar we zni z tyllasyny bulara bulara berr. Bagylar Mmmedi z lerine kidip, edi gnde dutar almagy wredrler, so Mmmet bagylar bilen holayp, z oldalaryny anyna gelr, grse olar hem em aljak zatlaryny alyp, taar bolup duran ekenler. Onso bular ola drler, az rp, kp rp, z lerine gelrler.
Mmmedi atasy ogluny grp begenr we:
- eri oglum, bury kp getirdimi? - diip soraar.
Mmmet bolsa atasyndan hi zady ayrman, z tylla berip, dutar almagy wrenendigini adar.
Mmmedi atasy mua ene z altyn berip:
- A oglum, zyany ok. Bir hnrli ba bolmaz, ba bolmasa-da hor bolmaz diipdirler. Saa ynha, ene bir z tylla berein, sen bur alyp gelersi - dien.
Mmmet ol here bakan ene-de ola den. Ol az rp, kp rp, ahyry ol dutar wrenen herine etien.
Mmmet ol gni dem-dyn alyp, ertir ol garabur satan dkanynyka barypdyr.
Dkany:
- Ho, swdegr dost, sen nir gitdi? Men saa garaburuy ekip, kp garayp durdum, senbol sa, garay salmady - dien.
Mmmet:
- Meni bar iim die bir gara bur almak dl, men z dkana baryp, swda etmeli ahyryn - diip, dkana syr bildirmndir.
Dkany ene-de garabur ekmge balaar. Mmmedi bolsa gzi daynda, ynha, birden grse, elleri kitap-depderli oglanlar biri-birlerini yzyndan ylgayp, howlukma bir ere barar. Mmmet hem garabur almagy adyndan ykarar-da, olary yzy bilen gidiberr. Bu oglanlar ol barylaryna bir howla giripdirler. Mmmet hem bulary yzy bilen giren. Ynha grse, oglanlar bir aksakgal adamy dayna tegelenip p, bir zatlary okaarlar. Mmt ol aksagaly golayna baryp:
- Siz nme ilersiiz? - diip soran.
Ol:
- Ynha, men agalara hat-sowat wredrin. Olar geljekde sowatly, akyllay adamlar bolup etirler - dir.
Hatly-sowatly bolmak Mmmedi gwnne makul bolup:
- Maa edi gnde u hatlary hemmesini wretmek in ne tylla alarsy? - diip sorapdyr.
- edi gnde hemme hat-sowady wretmeli bolsa, z tylladan az almaryn - dien.
Mmmet onu adany bilen razylayp, z tyllasyny berip, edi gnde hatly-sowatly bolup, obalaryna baka gidiberen. Ol az rp, kp rp, birn menzil ol rp, z atasyny anyna barar we pullaryny hat-sowat wrenmeklige harlanyny adar.
Mmmedi atasy oa gwne deger aly hi zat hem atman:
- Bolar oglum, ynha, i soky z tyllamyzy hem al - diip, ony ene-de ol here garabur getirmek in iberipdir. Mmmt ene-de hlki iki z tylla harlan herine gelip, bu gn dem-dynjyny alar, ertesi ol garabur satylan dkana barypdyr welin, ol bagly eken. Mmmet dkany baglydygyny grp, elk-belk altaklap durka, birden onu gulagyna : Aty ur, pili sr, pyadyny g, patyany gaba! dien sesler eidilip ugrapdyr. Mmmet Allajanlarym, bu nmni alamatyka? diip, dkany agzyndan baryp sereden. Ynha grse, bir topar adam baynaga bolup kt onaar eken.
Mmmet birsalym seredip durupdyr welin, bir a igit gaty kdelik bilen owhunly onaar eken. Mmmet ol igidi anyna baryp:
- How, dost, u ony maa edi gnde wretmek in ne tylla alarsy? - dien.
Ouny igit:
- edi gnde wretmeli bolsa, wredenim in z tylladan az almaryn - diipdir.
- Bolar, ine, al z tyllay, ne kp gepleme-de, wretmge razy bol - dir.
edip Mmmet edi gnde kt onyny hem wrenip, puly nm sowandygyny we zni hem u here gelmegini sorap, atasyna hat azypdyr. Atasy Mmmeid hatyny alyp, ogluny anyna gelipdir.
Mmmet:
- E ata, sen meni bazara elt-de, swdegrlere kerweni edip sat, men mazaly gurplananam, aky meni satan pulu bilen eklenersi - dien.
Atasy:
- ok oglum, men seni gul bazarynda satyp bilmerin, onu aly bolmaz- din. Mmmt bolsa, z adanyna tutupdyr.
Garaz Mmmet: Meni kit-de sat diip duranso, atasy nala bolup, ogluny elinden tutup, gul bazaryna eltipdir. Edil ol wagtlar swdegrleri da utrlara kerwen ugradan wagty eken. Derrew omutbeg dien bir swdegr Mmmedi bir tylla satyn alyp gidipdir we swdegr Mmmedi uzak urda kerwen bilen ugradypdyr. Bular az rp, kp rp, l medanda ala yzgara galan u bir guyny bayna baryp etipdirler.
omutbeg Memmedi derrew gua sallap, bir kze suw almaklaryny kerwenilere tabyrypdyr. Kerweniler eline kze berip, Mmmedi gua sallapdyrlar. Mmmet guyny dbne dp grse, bir topar gyzyl-km, ene gymat baha dalar bar eken.
Mmmet Bu guyny iinde her hili gymat bahaly zatlar bar diip oldalaryna gygyrypdyr. Olar derrew iki- sany halta talap, bu zatlary okary ekip alypdyrlar. omutbeg bu zatlary grp: Mmmede hem pa bermeli bolamayn, i gowsy, muny guudan ykarmayn, go, lsn gitsin diip, Mmmedi guuda talap, klerini delere urup gidiberipdir.
Mmmet nme etjegini bilmn, guyny iinde elesine-belesine altaklap durka, ynha grse, bir gapy barmy, ony ayp iine girse, bir dw uklap atan eken, onu ba ujunda bir gowy dutar asylgy duran. Mmmet bu dutary alyp, saz almaga balan.
Dw erinden zwwe galyp:
- eri adamzat, sen bu erik ndip dd? - dien.
Mmmet:
- Ine, ele-ele bolup ddm we meni omutbeg guudan ykarman gitdi - diipdir.
Dw:
- Sen dutary gaty irin alar ekeni, ogsam seni ierdim. Meni hem oglum dutary edil seni aly irin labyzly aardy, ol hem sen duly oglandy - diip aglapdyr.
Mmmet:
- Sen nme aglaarsy? - duen.
Dw:
- Seni saz alyy dilp, oglum adyma ddi. Bir gn saz-shbet edip otyrkak, onu edki janyny men, atanlykda, birden basyp owradapdyryn, ana, ondan so ol ldi - diipdir.
Sora ol:
- Indi sazy ele aly in, saa nme hyzmat etmeli? Eger sen islese, men ol kerwenleri u ere getirip, m janyndan goman alayn - diipdir.
Mmmet:
- ok, bele etmek gerek dl, gowsy sen meni ol kerweni yzyndan etir - dien.
Dw Mmmedi gz ayp-umasy salymda kerwenleri yzyndan etiripdir.
Mmmet omutbege zlenip:
- Meni gnmi ge, hormatly swdegr, men guyuda uklap galapdyryn - diip, da bilen urany, a bilen ur dienlerini edipdir. Mmmedi beleki oldalary bolsa: B, munu dw olday bar eken diip, z aralarynda pyyrdaypdyrlar.
Dw Mmmde zlenip:
- Islese, men bulary baryny kl-pekun edip, hemme zatlaryny saa alyp berein - dien.
Mmmet:
- ok, betmek gerek dl. Bu adamkriligi pes tarapydyr. Onsoam bu meni satyn aldy, entek bahamy din - diip, dwe yzyna gatmaga rugsat beripdir.
omutbeg Mmmet ol gyzyllardan dillr dp: Gel men munu eline hat azyp, z ogullarymy anyna iberein, onso olar muny ldrerler, edip, mundan dynaryn diipdir-de, Mmmede: Sen meni atymy mnp yzya gat, bu haty bolsa meni uly ogluma ber. Kerwenler oat, parahatylykly halda bolarlar diip at. dien.
Mmmet hem: Bolar diip, bir aty mnp gidiberen. Mmmet az rp, kp rp, bir ere gelip, dyn almak islpdir, ol atyny dayp, ot akyp, a goupdyr. Onso ol: Kndk ganaana, gel u haty barlap grein-le. z tylla berip wrenen hat-sowadym adymdan ykman durmyka? dir-de, aky haty ayp, okamaga balaar,
Hat: Ogullarym, menden her biriize aratyn salam dien setirler bilen balanyp, u haty goluyza beren meni gulumdyr, bu bize gary her hili hyanatlar olap tapar, muny derrew ldri! dien szler bilen tamam bolar eken. Mmmet hem bu haty yrtyp, onu erine ele hat azar: u haty beren igit bir guydan rn kp gyzyl we gymmat baha dalar tapyp, arysyny maa bagylady, siz muny gaty gowy hezzet-hormatlap, uly to beri!
Bu ileri edn, Mmmedi ay ganaar. Ol a iip, rek iip, ola den. Sora birne menzil ol rp, here gelip, uly ogluny ni tapar. Haty onu eline tutdurar. Swdegri ogullary mua gaty begenipdirler. Myhmany oat garylapdyrlar. Mmmet bu gije hezil edip, dyn alar. Ol ertir turup, swdegri uly oglundan:
- heriizde nme gyzykly zat bar? - diip soran.
Ol:
- Hi zat ok - diip, jogap beren.
- Sizi urduyzy kim dolandyrar? - diip, Mmmet ondan soran.
Swdegri ogly:
- Patyany gyzy dolandyrar. Ol ay-akynda: Meni ktde kim utsa, oa ere barjak? diip, btin halky arasynda jar ekdirdi - diipdir.
Mmmet:
- Onu kgne ndip baryp bolar? - diip soran.
Swdegri ogly:
- ok, dost, sen oa gitjek bolup hyalam etme, ony utmak kyn, em birne adam janyny gurban etdi, nki kim utulsa, ol gyz ony ldrdr, ktde ol gyzy hi bir utup bilen ok - dien.
Mmmet swdegri ogluny adanyna gulak salman, ayny iip, patya gyzy kgne ugraar.
Mmmet kge girjek bolan wagty bir asawul:
- eri igit, nir bararsy? - diip soran.
Mmmet:
- Seni patyaa lenmge bararyn - dien.
asawul bu igidi adanyny patya boly aly adar we dolanyp gelip:
- Sen kdi gowy bilermi? - diip, patyamyz soraar - dien.
- Gaty gowy bilr diip at.
- Seni mugallymy kim?
- wredeni in menden z tylla alan kti ussa.
- Bizi patyamyz drt dw onaar, onu pesinden dwni utmaly, onda utdy hasap edilr - diipdir.
Mmmet:
- Men oa razy - dien.
- Sen eger utulasa, seni ol gyzy ntjegini bilrmi? - din.
Mmmet:
- Bilrin - dir.
- Sen janya hapy gelrmi? - dien.
- Gelr, ne men ony hkman utup, sizi patyayza lenerin - diip, Mmmet jagap beren.
sawul Mmmedi gyzy anyna alyp baran welin, gyz bu oglany grp:
- Seni kelli jellatlary kesjekdigine meni hapym gelr, sen oglan, bu iiden el ek- diip, Mmmdi nhili onaandygyndan habarsyz, oa aba syasat edip, howyny basjak bolan.
Mmmet bolsa oa:
- Men bu ere iki hili grr etmge gelemok - diip, pert jogap berr.
Patya gyzy kt getirmegi buurar we bular onap balaarlar. Bu ikisini ounlaryna wezir-wekiller hem gzelilik edrler. edip, birinji dwde Mmmet gyz patyadan utular.
Patya gyz Mmmede:
- Seni in hzir hem bir pelle, u onudan el ek, sen utularsy, meni utmagym birinji gezek dl, saa hapym gelr - din.
Mmmet:
- Sen meni ele-bele grrler bilen ezetlendirme, men birinji gezek seni hormatlap utuldym, bizi urdumuzda bir adat bar - myhman kt onanda, eesine hormat /in birinji dwde utulmalydyr - diipdir.
edip bular ounlaryny ene-de dowam etdiripdirler. Mmmet bu gyz patyany yzly-yzyna gezek utupdyr. Tweregindki halk gaty begenipdir.
Patya gyz Mmmede:
- Sen entek meni utaok, ene-de bir gezek onaly, utulsa men seni ldrmn, e gobererin, utsa bolsa, onda men u gije to edip, saa barayn -dien.
Mmmet gyz patyany bu gezek hem utar, patya gyz goun soup, drli naharlar biirip, nika gydyryp, halka uly to berip, Mmmede re ykan. Gyz ertesi Mmmedi gyzyldan tagta mndrp, z erine patya edinmi. Ine, edibem Mmmet bu urdu patyasy bolanmy.
Ondan so gnleri birinde Mmmet hlki omutbeg dien swdegri oldalary bilen hi ere butnatman, tagta getirmegi asawularyna buurar. asawular ol swdegri hemmesini Mmmedi anyna alyp gelrler.
Mmmet bulary barladyp, ol guudan tapan gymmat baha zatlaryny hemmesini alyp, garyp -gasarlara paladar, bir tyllany bolsa omutbege berip: Ynha, u tylla ol meni baham in atama beren pulu. Indem bir adama u maa eden hyanaty aly zat edse, seniki lmdir. Bilip gogun, patya bolsa meni zmdirin diip, ony kowup goberipdir.
Mmmet gidip, atasyny hem z anyna grip, maksatmyradyna etipdir.


Ertekileri suratlar bilen bezn suraty Ola Mmmedowa

 

Gezi oly: Ba / Edebiat / Halk dredijiligi / Ertekiler / z tylla

TM (2001)
Sahypa barada

okaryk okaryk