Bash sahypa
Habarlar
Türkmenistan
Edebiıat
Taryh
Bilim
Maºgala
Güımenje
...we º.m.

DESSANLAR


Ybraıym Halyl

Rowaıatçylaryò aıtmaklaryna görä, bu dessana “Ybraıym Halyl” hem-de “Ybraıym Halylylla” diıer ekenler. Bu rowaıatda aıdypdyrlar “Bu dünıäden bir ıüz ıigrimi dört müò pygamber geçdi. Olarnyò ulusyna Ybraıym Halylylla diıer ekenler”.
Ybraıym Halylylla bu jahana iberilende oòa üç zat berlen. Olarnyò birinjisi sahu-jemallyk-owadanlyk, ikinjisi baılyk, üçünjisi bolsa Pygamberlikdir. Ybraıym Halyl bu jahana gelip, niçime ıyllar pygamberlik sürdi. Ahyry bir gün Gurban aıynyò dokuzy diılen güni Ybraıym Halyl agºam namazyny okap, mal-garalaryna gümra bolmak bilen boldy. Ine, ºol wagt birden Jebraıyl essalamyò ganatlarynyò owazy gulagyna geldi. Ol owazdan ºeıle sözler eºidildi:
- Eı, Ybraıym Halyl, seniò baºyòda agyr bir hupbat bar. Sen... gurban çalmaly.
Ybraıym Halyl ºol owaza kalbynda razylyk jogabyny berdi.
- Lepbeı perwerdigär - diıip, ol owazga jogap gaıtardy. ªol günüò ertesi Gurban aıynyò ony güni diılende namazyny okap, gurban çalyp baºlady. Ol niçeme garyp-gasarlaryò, ıetim-ıesirleriò garnyny doıurdy. Üç günläp gurbanlyk etdi. Emma dördünji güni Ybraıym Halyl ertir namazyny okanda, ıene Jebraıyl essalam gelip aıtdy:
- Eı, Ybraıym Halyl, seniò bu kesen gurbanlygyòy Alla kabul kylmady. Indi sen bu dünıäde iò eziz görıän zadyòy gurban çalmasaò, huda ºondan baºgasyny kabul kylanok.
Ybraıym oturdy-turdy, pikir etdi: “Be, meniò bu dünıäde iò eziz görıän zadym nämekä?! Mal-gara bolsa, ola-ha hudanyò ıoluna. Aıalym Bibihajar, olam bir aıaldyr-da näme! İa ol eziz diıilıän zat meniò oglum Ysmaıyl janmyka?” Ol bu sözni ıene ençeme gezek gaıtalap aıtdy. “İa eziz oglum Ysmaıyl janmyka?”..
ªol wagt:
- Hawa, hawa, Ysmaıyldyr - diıip, Jebraıyl essalam ºowurdap asmana galdy. Bu sözlerni eºiden Ybraıym Halylnyò ini tikenekläp gitdi. Gözleri gubarlady. Süòòi gowºap, ysgyn-mygardan gaçdy. Nähilem bolsa, Bibihajar Ybraıym Halylyò aıaly, ol habarny oòa aıdar boldy.
- Eı, Bibihajar, hudadan bizge ºeıle bir buıruk geldi. Biz hudanyò buırugyna kaıyl bolmalydyrys. Onuò buırugyny berjaı kylmalydyrys. Ol bize buıruk edipdir. Biz oglumyz Ysmaıyl jany gurban çalmaly bolduk. Ony sen nähili görıäò? Hak buırugydyr bi - diıdi.
Onda Bibihajar aıtdy:
- Eı, pygamberimiz Ybraıym Halyl, eger-de hudadan buıruk gelen bolsa, ola-ha bir ogul, ıüz oglam bolsa gurban çalmaly bolarys...
Hawa, bu halda Bibihajar Ybrajıym Halyla göwünlik berdi. “İeri, aıallygyny edip, ºermendeligine tutup, uly ili bilen aglap, dadyperıat edip, goh ediberse nädersiò? “Onyò bolmaz” diıip, gygyryp dursa nätjek? Nähilem bolsa ol göwünlere teselli berdi”. Soò Ybraıym Halyl aıtdy:
- Bibihajar, onda hany Ysmaıyl jan nirede? - diıdi. Bibihajar az-kem gamlanyp:
- Ysmaıyl jan bu mahal molladadyr, ol okuwdadyr. Mollada okap oturandyr - diıdi.
Ybraıym Halyl ogly Ysmaıyl jany molladan alyp gelmek üçin mekdebe gitmekçi boldy. Ol wagtlar Ysmaıyl jan on dört ıaºyndady. İedi ıyl bäri ol mollada okardy. Ders-sapaklar alardy.
Haknyò buırugyna yrza bolup, Ybraıym Halyl ogly Ysmaıyl jany alyp gelmek üçin onuò okaıan mekdebine tarap ugrady. Ybraıym Halyl mekdebe ıakyn baranda, oglanlary okadıan ahun çagalara sapak berip, özi bir sebäp birlen daº çykypdy. Ine, görse, bir tarapdan Ybraıym Halyl ıetip gelıär. Ahun Ybraıym Halylny görüp, derhal onuò öòünden çykdy. Ol ikewler salamlaºdylar. Saglyk-amanlyk soraºdylar. Ondan soòra ahun nazar salsa, Ybraıym Halylnyò gözlerinde ıaº, ıüzünde bolsa gan-pet ıok, asla onuò ıüzünde adam ruham galmandyr. Ahun Ybraıym Halylnyò bu bolºuny görüp, oòa haıran galdy. Sebäbi ol pygamberini henize-bu güne çenli ºeıle halda görmändi. ªu ıerde ahun pygamberiniò egnine elini goıdy. Soòra ol aıtdy:
- Pygamberimiò Ybraıym Halyl, aıdyò siz, ne ahwalat bar, ne syr bar. Ony bize beıan kylyò. Näme ahwalat bolan bolsa, olarny maòa aıdyò - diıdi. ªu ıerde Ybraıym Halyl Ysmaıyl jany okadıan ahuna garap, baºa gelen ahwalatny beıan edip bir söz diıdi:

İalòyz perzendimiò eziz pederi,
Ysmaıyly gurban dilär hudaıym.
Budur bize haknyò beren gadyry,
Ysmaıyly gurban dilär hudaıym.

Ysmaıyl jan gurban üçin gelipdir,
Bu iºlerge aklym haıran bolupdyr,
Bu dünıäde kimler ölmän galypdyr,
Ysmaıyly gurban dilär hudaıym.

Diòle indi Ybraıymnyò sözüni,
İaradandan aıra tutmaz özüni,
Hak ıanynda gara kylma ıüzümni,
Ysmaıyly gurban dilär hudaıym.

Ybraıym Halyldan bu sözni eºiden ahun gözlerini ıumdy. Süòòi gowºap gitdi. Göıä onuò gözleriniò öòünde Ysmaıyl janyò damagy çalnyp barylıana döndi. Ahun ep-esli wagtlap sandyrap durdy. Ahun bir zamandan soò özüne gelip, elini Ybraıym Halylnyò eline goıdy:
- Eı, pygamberimiz Ybraıym Halyl, siz bu hudanyò ıaradan bir bendesi. Allanyò iò eziz görıäni sizsiòiz. Dini yslam ymmatynyò eıesi sizsiòiz. Hudanyò eden iºine närazy bolmagyn. Hak buırugyna barça kaıyldyr - diıip, Ybraıym Halyla göwünlikler berip, bir söz diıdi:
Ymmatyò eıesi Ybraıym Halyl,
Hak buırugna yrza bolgun, ezizim!
Bize kysmat etdi ıaradan Jelil,
Hak buırugna yrza bolgun, ezizim!

Ysmaıyl jan meniò jigerim görki,
Älemiò guwanjy, jahanyò görki,
Gözümiò göreji, bilimiò berki,
Hak buırugna yrza bolgun, ezizim!

Gördüòizmi bu jahandan doıany,
Heı, barmyka ºum ajalnyò goıany,
Adamyò ganaty, ıeriò bezegi,
Hak buırugna yrza bolgun, ezizim!

Ahun aıdar bu gün aıralyk güni,
Razydyryn bu gün soısalar meni,
Jahanda amanat bu dünıe maly,
Hak buırugna yrza bolgun, ezizim!

Ahundan bu sözlerni eºidip, Ybraıym Halyl aıtdy:
- Hak buırugyna alaç bolmaz, ahunym. Ol berjaı kylynmalydyr. Mundan zyıat gep bolup bilmez. Allaga ikilik bolmaz. Bar, ahunym, meniò balam Ysmaıyl jany çagyr - diıenden Ysmaıylny çagyrmaga gitdi. Ahun çagalaryò okap oturan jaıyna baryp girdi. Ahun jaıa baranda çagalar çök düºüºip, tegeleniºip okaºyp otyrdylar. Ahun seredenden Ysmaıyl janyò ºöhlesini, onuò mährini görüp, onuò dili basyldy. Oòa bu ıowuz habaryny aıda bilmedi. Ol eıläk-beıläk ıöredi, emma ıene dili diıen etmedi. Bu ıowuz habaryny ahyry aıtmalydygy ıadyna düºdi. Ol göwnüni bire baglap, bu habarny aıtmakçy bolup, ilki Ysmaıyl janyò çat maòlaıyna geçip, onuò maòlaıyndan ogºap, oòa aıtdy:
- Eı, Ysmaıyl jan, balam, daºarda ataò Ybraıym Halyl durandyr. Ol saòa garaºyp dur. Ol seni çagyrıar, Ysmaıyl jan - diıip, sözüni oòa aıdarman boldy:
Älemniò bezegi, jahan çyragy,
Ysmaıyl jan, ataò çagyrıar seni.
Dawut aždar bolan dünıä diregi,
Ysmaıyl jan, ataò çagyrıar seni.

Tiz bol balam, ataò girıan bolmasyn,
Gül ıüzüòe hijran ody çoımasyn,
Muny görüp, ºeıtan horram gülmesin,
Ysmaıyl jan, ataò çagyrıar seni.

Hak iºine çäre barmy, dermany,
Zowal barmy, haknyò kylan permany,
İoldaº borsuò, balam, hüıri-gulmana,
Ysmaıyl jan, ataò çagyrıar seni.

Ahun aıdar, hazan degdi gülüme,
Ylym berip, guwanjakdym boıuòa,
Huda jennet gülün düºär ıoluòa,
Ysmaıyl jan, ataò çagyrıar seni.

Ahunyò bu sözlerini eºiden Ysmaıyl janyò ini dyglap gitdi. Ol bir belanyò barlygyny bildi. ªonda-da hiç bir zatdan habarsyz ıaly bolup, tarsa ıerinden turdy, elini döºüne goıup: “Lepbeı, mollam” diıip, tagzym edip durdy. Soòra ol gapa tarap ugrady. Emma ol gapa ıetmänkä, ahun beıleki oglanlara gözüni ümledi. “Siz bir sellem daº çykyò” diıen yºaraty kyldy. Ahun Ysmaıyl jany alyp daº çykdy. Görse, atasy elini döºüne goıup, elip ıaly bolup, ıüzüni aºak salyp dur. Onuò ıüzlerinde gan-pet ıok. Ruhy öçene meòzeº. Ony görüp, Ysmaıyl janyò ini dyglap gitdi. Ol ºonda-da atasynyò göwnüne zat getirmejek bolup, ylgap gelip, gülümjiräp, atasyna salam berip, oòa garap bir söz diıdi:
Essalawmaleıkim, eziz pederim,
Men seni hoº gördüm bu gün, jan atam.
Maksada ıetiren jennetde hüırüm,
Men seni hoº gördüm bu gün, jan atam.

Neçün bu gün ıüzüò gamgyn salar sen,
Bilmen ne külpetler özüò alar sen,
Bilmen neçün syryò menden gizlär sen,
Men seni hoº gördüm bu gün, jan atam.

Janym atam, bir söz diıgin sen maòa,
Boınum burup, gulak goıaıyn saòa,
Kadyr Alla rehim kylsyn zaryòa,
Men seni hoº gördüm bu gün, jan atam.

Ysmaıyl diır bu gün on dört ıaºymda,
Boınum burup, tagzym edıän gaºyòda,
Perwaz eıläp, men aılansam daºyòda,
Men seni hoº gördüm bu gün, jan atam.

ªu ıerde Ybraıym Halyl ogly Ysmaıyly gujaklap, ony bagryna basdy. Ysmaıylyò aıaklaryndan hem maòlaıyndan ogºady. Soòra ol aıtdy:
- Ysmaıyl jan, ıör oglum öıe gideli. Men kadyr hudaga boıun boldum.
Onuò: “Ysmaıyl jan, seni gurban çaljak” diımäge birbada dili barmady. Ol syrny birbada aıda bilmedi. Näler aıtjak bolıar, ıene bolanok, onuò dili basylıar. Teıahyr näme diıjegini bilmän:
- İör, oglum Ysmaıyl jan, ıör, öıe gideli. İör, balam, gideli - diıip, ogly Ysmaıyl jana garap, ıaıdana-ıaıdana bir söz aıtdy:
Älemde guwanjym, ıeke perzendim,
Ysmaıyl jan, ıör öımüze ıör indi.
Jigerim, daıanjym, jennetim, genjim,
Ysmaıyl jan meniò bilen ıör indi.

Ne diıer sen ataò eden iºine,
Rehim eılegin gözden akan ıaºyna,
Çarhu-pelek tor gurupdyr daºyma,
Ysmaıyl jan meniò bilen ıör indi.

Ylym berip guwanjakdym baºyòa,
Ne kylsa yrza men hakyò iºine,
Hudanyò edeni köòül hoºuma,
Ysmaıyl jan meniò bilen ıör indi.

Ybraıym diır, bu gün dünıä azary,
Hemmäniò üstünden geçıär güzeri,
Hak her kime bir salypdyr nazary,
Ysmaıyl jan meniò bilen ıör indi.

Ybraıym Halyl ogly Ysmaıylga ıene aıtdy:
- Wah, ylym berip, boılaryòa guwanyp bakjakdym. Hak iºine çäre bolmaz. İör ogul - diıdi.
ªonda-da hiç bir syrdan zat bilmeıän ıaly bolup, Ysmaıyl jan:
- İör atam, ıör. Indi gideli -diıdi.
Ybraıym Halyl ogly Ysmaıylnyò elinden tutup, soòra ol öıe tarap ıöredi. On-on bäº ädim ädip, Ysmaıyl jan yzyna garady. Görse, ıedi ıyl okadan ahuny ak sellesini tegeläp, olarnyò yzyndan garap, gözlerinden ıaº akdyryp dur. Gapdalynda ıedi ıyllap bile okan dostlary bularam hiç bir zada düºünmän, gözlerini tegeleºip durlar. ªu ıerde Ysmaıyl jan atasyny gujaklady-da:
- Eı, atam, janym atam, bir azajyk saklan. Men ahunym bilen hoºlaºaıyn - diıip, atasyndan rugsat aldy-da, ylgap baryp ahunyò boınundan asyldy. Ahunam Ysmaıylny gujaklap, ony ıokary göterip, aıagyny ıere degirmän, esli wagt saklady. Görse, ahunyò gözünden akıan ıaº Ysmaıyl janyò ıüzüne damıar. ªu ıerde:
- Eı, ahunym, ıedi ıyl men seniò eliòde okadym. Bir ıalòyºlyk, säwlik bolandyr. Siziò göwnüòize degen ıerim bolandyr. Bu ıagdaılarga düºünemok. Eger men gaıdyp gelmesem, menden razy boluò - diıip, ol ahuny bilen hoºlaºyp, oòa garap, bir söz aıdar boldy:

Atama deò bolan eziz pederim,
Dolanyp gelmesem, menden yrza bol.
Medetkärim bolsun kadyr hudaıym,
Gaıdyban gelmesem, menden yrza bol.

Bilmen ne çün atam äkider meni,
İere salyp durar gamgyn ıüzüni,
Bilmen ne köòüle salar özüni,
Gaıdyban gelmesem, menden yrza bol.

Hyzmat eıläp gullugyòda durjakdym,
Sapak okap, ençe ylym aljakdym,
Gurhany men didelerme syljakdym,
Gaıdyban gelmesem, menden yrza bol.

Ysmaıyl diır, gözüm açyp görenim,
On dört ıaºa çenli ylym berenim,
Biı mollada okan dosty-ıaranym,
Gaıdyban gelmesem, menden yrza bol.

ªu ıerde ahun Ysmaıyl janyò ıüzüne garap, onuò maòlaıyndan, ıüzünden ogºady. Ysmaıylny ıene bagryna basdy. Soòra ol aıtdy:
- Eı, Ysmaıyl jan, biz senden müòde bir razydyrys. Senem bizden razy bolgun - diıip, gözlerinden ıaº akdyryp duran ahun Ysmaıyl jana garap, bir söz aıdarman boldy:
Bize kysmat ozaldan,
İaradan permana, balam.
Hiç bir çäre gelmez elden,
İaradan permana, balam.

Çarhy pelek çarhyn çalan,
Kimler aglap, kemler gülen,
Seni bizden aıra salan,
İaradan permana, balam.

Kimse mundan ädim äden,
Kimse doıan, kimsi dadan,
Seni bizden alyp giden,
İaradan permana, balam.

Ahun aıdar jana tenden,
Müò bir yrza balam senden,
Senem razy bolgun menden,
İaradan permana, balam.

Ahun ıene Ysmaıyl jany bagryna basyp, onuò maòlaıyndan ogºap, arkasyndan sypady-da, oòa soòky gezek garap:
- Bar, Ysmaıyl jan, saòa Alla garaºyk etsin - diıdi. Soòra Ysmaıyl jan atasynyò ıanyna ylgap gitdi. Atasynyò ıanyna gelip:
- İör, atam, indi gideli - diıip, ol atasynyò elinden tutdy. Ataly ogul ıola düºdüler. Ybraıym Halyl ogly Ysmaıylny özüniò sag taıyndan ıöretdi. Ol oglunyò kä kellesinden, kä-de egninden sypap barıar. Özem pikir edıärdi. “İeri, indi Ysmaıyl jany ol ıere eltmänkäm bu syrny aıtsammykam, eger bu syry oòa aıtman eltsem-ä bolmaz” diıip, içini gepletdi. İene dili basylyp diıen etmedi. İeri, Ybraıym Halyl nädip aıtsyn. Eger aıtmalam bolsa, oòa “OglumYsmaıyl jan, oglum, ºol ıere baryp, seniò damagyòy çaljak” diıip aıtsynmy? Aıtmakçy bolsaòam-a diòe ºeı diımeli. Ybraıym Halyl näçeler aıtjagam bolsa bolmady, dili basyldy. Ahyry oòa tirkeºip, orta ıola baryberenlerinde Ybraıym Halyl sakga durdy. Oglunyò ıüzüne garap: “Eı, oglum Ysmaıyl jan, sen indi bäri bakgyl” diıdi. Ysmaıyl jan atasyna garady. ªu ıerde Ybraıym Halyl aıtdy:
- Eı, oglum Ysmaıyl jan!
- Näme, atam, näme? - diıip, Ysmaıyl jan atasyna seretdi. İene Ybraıym Halyl dillendi.
- Eı, oglum, men seni häzir öıe alyp barıan. Emma näme üçin alyp barıanymam sen entek bileòok.
Ysmaıyl atasyna garap:
- Bilemok, atam, men hiç zat bilemok. Aıtgyl, atam, öıümize myhman-mediwan geldimi? İa eneme dagy bir zat boldumy? - diıdi.
Ybraıym Halyl oglunyò ol sowallaryna jogap aıtdy:
- Wah, balam, myhman-mediwanyò çaky bolan däldir. Sen bäri gulak salgyl - diıip, ogly Ysmaıylny näme üçin alyp barıanyny beıan edip, ogluny bagryna basyp, orta ıolda bir söz diıdi:

Bu iºler bizlere geldi hudadan,
Gurban üçin alyp barıan, jan balam.
Iki dünıe yrza bolgul sen menden,
Gurban üçin alyp barıan, jan balam.

Ne diıer sen ataò eden iºine,
Rehim eılegil gözden akan ıaºyma,
Çarhy-pelek tor gurupdyr daºyma,
Gurban üçin alyp barıan, jan balam.

Ybraıym diır, sendiò köòlümiò hoºy,
İaòy on dördüòe ıetirdiò ıaºy,
Sen bolarsyò hüır gyzlaryò ıoldaºy,
Gurban üçin alyp barıan, jan balam.

Atasy Ybraıym Halyldan bu sözlerini eºiden Ysmaıyl jan teswir güldi-de, ºol ıerde ol aıtdy:
- Eı, atam, sen meniò janym atam, ertirden bäri ıüzüòi sallap, gamgyn bolup ıörºüò ºondanmydy? Atam, sen hergiz beıle bolmagyn. Huda bizni peºgeº beripdir. Hudanyò ıolunda gurban bolsam, ne armanym bar! Eı, atam, “Oglum ıok” diıip, asla gam kylmagyl. Mydam köòlüò hoº bolsun. Men jan berenimde ıanymda gülüp oturgyl, atam. Hudaı bizi sylapdyr. Ol bize sylag kylypdyr - diıip, ºu ıerde atasyna garap, Ysmaıyl jan bir söz aıtdy:
Budur bize haknyò beren sylagy,
Hak ıolunda gurban bolsam, ne arman.
Kabul bolsun hemme guluò dilegi,
Hak ıolunda gurban bolsam, ne arman.

Gurban bolsam ıaòy nowça çagymda,
Aglamagyl, gülüp otur ıanymda,
Huda jennet gülün düºär ıoluma,
Hak ıolunda gurban bolsam, ne arman.

Ysmaıyl diır, hak iºine müò yrza,
Jennet ıolun hak beripdir karyza,
“Oglum ıok” diıp, atam bolmagyl gümra,
Hak ıolunda gurban bolsam, ne arman.

Ysmaıyl jandan bu sözlerini eºiden Ybraıym Halyl haıran galdy. “Be, meniò beıle merdana perzendim bar eken-ow! Tüweleme!” diıip, ol perzendini bagryna basdy. Pygamber ºol ıerde ıene aıtdy:
- Eı, oglum Ysmaıyl jan, balam jigerbendim, sen meniò günämi ötgül. Henize bu güne çenli pygamberlik bilen, mal-gara bilen meºgul bolup, asyl seniò merdanalygyòam bilmändirin. Meniò günämi ötgül, balam. Indi wagt az galdy. Tä öıe ıetıänçäk meniò öòümden ıöregin. Seniò kaddy-kamatyòny synlap, gözlerimni ıagºy gandyraıyn. Meniò diıenimi etgil, öòümden ıöre, oglum Ysmaıyl jan - diıip, ºu ıerde bir söz aıtdy:

Hak buırugna yrza bolan perzendim,
Düº öòüme, boıòy göreıin, oglum.
Budur jigerbendim, dinim-imanym,
Düº öòüme, boıòy göreıin, oglum.

Gözläp tapa bilmen güler ıüzüòni,
Sürteıin gözüme gadam tozuòny,
Gidıän diıip, aıra salma özüòni,
Düº öòüme, boıòy göreıin, oglum.

Bu dünıäden kimse gider, kim galar,
Bize bu aıralyk gör, kimden geler,
Bu gün üstümizden salypdyr güzer,
Düº öòüme, boıòy göreıin, oglum.

Ybraıym dilegim kadyr Alladan,
Bizlerer kysmatdyr kadyr hudadan,
Jebraıyl emrine ıollagan bizem,
Düº öòüme, boıòy göreıin, oglum.

ªu ıerde atasyndan bu sözlerni eºiden Ysmaıyl jan ömründe birinji gezek aglady. Gözlerini ıaºa dolduryp, atasyny gujaklady:
- Eı, atam, janym atam, ol iºni maòa buıurmagyn. Indi men ylymly-sowatly boldum. Senden öòe düºsem, onda aıdarlar: “Be, bu atasyndan öòe düºd-ow” diıip, ulus-il maòa güler. Meniò ıüzüm gyzar. Eı, atam, maòa ºeıtan güler. Atam, ol ºeıtanny güldürmäli. Jan atam, maòa öòe düº diımegil - diıip, ºu ıerde atasyna garap, bir söz aıdar boldy:
Närazy bolma atam, huda berendir,
Sizden öòe düºmek uıatdyr, atam.
Eziz ogluò dergähiòde durandyr,
Sizden öòe düºmek uıatdyr, atam.

Sizden öòe düºsem, il muny biler,
Uıalmakdan ıaòa gül ıüzüm solar,
ªeıtan-melgun muòa birehim güler
Sizden öòe düºmek uıatdyr, atam.

Ysmaıyl diır, atam, gamgyn bolmagyl,
Hudanyò halanyn agyr görmegil,
İörgül, atam, orta ıolda durmagyl,
Sizden öòe düºmek uıatdyr, atam.

Bu sözlerini eºiden Ybraıym Halyl ogly Ysmaıylga aıtdy:
- Bolıar, oglum Ysmaıyl jan. Seniò göwnüòe degmäıin - diıip, ogluny özüniò sag tarapyndan ıöredip, onuò käkillerinden sypalap, ıene ıola düºdüler. Emma bu wagta çenli “Ybraıym Halyl öz ogly Ysmaıyl jany gurban çaljakmyº” diıen habar ymmata ıaırady. Bu habarny eºiden halaıyk: ıedi ıaºdan ıetmiº ıaºa çenli erkek, aıal, oglan-uºak, garry-gurty - hemmeler Ybraıym Halylyò obasyna ıygnanypdy. İygnanan halaıyk obaga sygmandy. İaºulular özara maslahatlaºyp, obanyò gapdalyndaky uly dagyò etegindäki giò meıdana barmaly edipdiler. ªol meıdana halaıyk ıygnanypdy. Hemme gerek zatlary hem tapyp, taıyn edip goıupdylar. Halaıyk üıºüp dur. “ªeıle-de bir pajyga bolarmy? ªeıleki hanjar bilen öz perzendiò damagy çalnar oguºıa?!” diıºip, adam bary hümürdeºip durdular.
Ine, seretseler, bir tarapdan Ybraıym Halyl gelıär. Onuò ıanynda ogly Ysmaıyl jan hem bar. Olar has ıakyn geldiler. Üıºüp duran adamlaryò hümürdisi artdy. Olar ıakyn geldigiçe Ysmaıyl janyò ºöhlesi halaıyga düºdi. Halaıyk olarny gördi. Adamlaryò aıaklarynyò ysgyny gaçyp, mejallary bolman, hemmeler aºaga bakyp oturdylar. Ysmaıyl jan gelip, halaıyga mübärek gollaryny galdyrdy. Bu onuò halaıyga salam berdigidi. Soò ol iki elini döºüne goıup, halaıyga tagzym etdi. Bu bolsa onuò halaıyga “Hoº galyò” diıdigidi. Ysmaıyl jan soòra yzyna garady. Görse, özüniò ıedi ıyllap okadan ahuny sellesini tegeläp, gözıaº edip dur. Ahunyò ıanynda Ysmaıyl janyò ıedi ıyllap bile okan ıoldaºlaram gözıaº edip durlar. Ysmaıyl jan bularnyòam huzuryna bardy. Olarga baº egip: “Hoº galyò, mähriban ıoldaºlarym” diıdi. Soòra ol aılanyp baryp görse, hemme zatlar taıyn edilipdir. Ullakan çukur gazylypdyr. Dört-bäº boı ıüp bilen ak saply pyçak hem-de ıassyk ıaly çalgy daºy bar. Ysmaıyl jan bularny birin-birin synlady. Olarnyò hemmesini barlaºdyryp geçdi. Hemme zat ıerbe-ıer bar.
Ine, bir görse, bir tarapda ejesi Bibihajar Kybla taraplarga garap, ellerini döºüne goıup:
- Eı, hudaı-a, biz hemmesine razydyrys. Güıç-kuwwatlarga mydar bergil. İüreklerge aram bergil - diıip, Hudaga tagzym edip durardy. Ysmaıyl jan ylgap baryp, mähriban ejesiniò öòünde çök düºdi. Ol:
- Bimar bolmada dideleriòi hun edip, ak süıt berip emdiren mähriban enem, belki, ıaºlyk çaglarym göwnüòe degendirin. Agyran-ynjan bolsaò, senem menden razy bolgul - diıip, gülüp ejesiniò maòlaıyndan ogºady. ªu ıerde Bibihajar ogly Ysmaıyl jany gujaklady. Soòra onuò her ıaòagyndan bir ogºady. ªol pursat Bibihajarnyò gözlerinde bir katra ıaº togalanyp gitdi. “Hoº balam” diıip, onuò bilen hoºlaºdy. ªondan soò Ysmaıyl jan ylgap atasynyò ıanyna gitdi. Ybraıym Halylyò huzuryna bardy. Ol atasy Ybraıymga aıtdy:
- Eı, atam! Bu iºlerni berjaı kyljak bolsaò, örän merdan bolgul. Hergiz aljyramagyl. Göwnüòe gorky getirmegil. Eger-de göwne gorky getirseò, seniò üstüòden ºeıtan güler. Ol ºeıtany hergiz güldürmegil, atam! Mert bolgul - diıip, atasy Ybraıym Halylga maslahat berip, Ysmaıyl jan bir söz diıdi:

Janym atam, gurban çalar bolsaòyz,
Bu iºleriò baryn berjaı jaılagyn.
ªeıtan güler, göwne gorky salsaòyz,
Güldürmegin, onuò bagryn daglagyn.

Güler ıüzüò hergiz ºikest tapmasyn,
ªemli çyragyòy tozan tutmasyn,
Jan howluma dyzanymda sypmasyn,
Gol-aıagym mäkäm güılüp baglagyn.

Haıp boldy nowça çagda gezenim,
ªeıle ıazylandyr kysmatym meniò,
Gözüò görüp eremesin ıüregim,
İüzüm bir az aºagrajyk towlagyn.

Ysmaıyl diır, nury-iman diläp,
İitirmegil özüò ºol dem aljyrap,
Köòlüòni baglagyn, ıüzüòi salyp,
Pyçak ıiti bolsun, ony sazlagyn.

Ysmaıyl jan sözüni tamam edip, takdyra ten berip, hudaıy ıat edip, çukuryò gyrasyna baryp ıatdy. Ybraıym Halyl gapdaldaky dört-bäº boı ıüpi alyp, Ysmaıyl janyò el-aıagyny mäkäm güıldi. Soòra ak saply pyçagy alyp, Ysmaıyl janyò arka tarapynda çök düºdi. Ybraıym Halyl ak saply pyçagy ıokary göterdi. Ol Ysmaıyl janyò aıdyºy ıaly, çep eli bilen oglunyò kellesini tutup, ıüzüni aòyrrak edip, “Bissimilla” diıip, pyçagy ıokary göterdi weli, gapdalda duran Ysmaıyl janyò enesi Bibihajarda gurbat galman, soò aºak oturyberdi. Ybraıym Halyl “Bissimilla” diıip, Ysmaıyl janyò bokurdagyna pyçagy dartdy. Pyçak, göıä, buzuò üstünden ıüzen ıaly, taıyp, typyp gaıdyberdi. Ybraıym Halyl “gan ºowlap gidendir-ow” diıip pikir etdi. Görse, ol ak saply pyçak yzam etmändir.
- Eı, bar hudaı-a, bu nä hekmet boldy? - diıip, ol pyçagyny ikinji gezek dartdy. İene bolmady. ªol ıerde Ybraıym Halylyò gahary geldi:
- Eı, Alla, indi näme günäm bardy? Ryswaıy kyldyò meni - diıip, nagra tartdy, ıaòky pyçagy gapdalda ıatan çalgy daºyò ıüzünde goıup, bir dartdy welin, ıaòky pyçak çalgy daºny misli bir ıumºajyk bagry kesen dek iki böldi. ªol wagt asmandan bir owaz ıaò berip geldi:
- Eı, Ybraıym Halyl, saklan! Seniò kesjek gurbanyò, ynha, bärden barıar. Huda seni ıalkady, dilegleriò baryny hem-de gurbanlaryòyzy kabul kyldy. Ogluòny kesme-de, bärden barıany kes - diıip, yzy üzülmän, asmandan owaz geldi durdy. ªonda Ybraıym Halyl:
- Bu nä gudrat boldy? - diıip, asmanga garady. Görse, ıokardan ºahlary burum-burum bolup duran gara goç aıaklaram güılüngi, çaluwa taııar bolup, Ysmaıyl janyò gapdalyna çukuryò gyrasyna patylap gaçdy. Ybraıym Halyl oglundan aırylyp, ol gara goçny gurban çalmaga durdy. Soò bolsa Ysmaıyl janyò üstüne özüni oklady. Ysmaıyl janyò gol-aıagyny çözmän, gözünden ıaºlar akdyryp, bir söz diıdi.
- Tur indi, balam, Alla bizni sylady, azat eıledi - diıip, bir söz aıdar boldy:

Hak buırugna yrza bolan perzendim,
Turgul balam, Alla azat eıledi.
Sensiò nury-didäm, dini-imanym,
Turgul balam, Alla azat eıledi.

Gurban bolmak üçin meıdana geldiò,
İaradan buırugyn boınuòa aldyò,
Ähli musulmannyò nusgasy bolduò,
Turgul balam, Alla azat eıledi.

Käpir-ºeıtan bizni azdyrjak boldy,
Azdyra bilmedi, armanda galdy,
Hudanyò synagy bizden sowuldy,
Turgul balam, Alla azat eıledi.

Ybraıym diır, oglum, razy men senden,
Meniò üçin geçdiò ºirin janyòdan,
Huda aıyrmasyn nur-imanyòdan,
Turgul balam, Alla azat eıledi.

Ybraıym Halyl bu sözni tamam edip, ogly Ysmaıylnyò el-aıagyny çözdi. Olarnyò ikisi-de ıokary galdy. Bularny gören halaıyk yzlaºyp, ataly-ogluò üstüne eòdiler. Ol wakanyò salgyny berer ıaly bolmady. Halaıyk Ybraıym Halylny, Ysmaıyl jany, Bibihajary, ahuny gujaklap durdular.
Külli musulmanlarnyò köòülleri Hudadan hoºal boldy.
- ªeıle hoºal ıaºamagy Hudaıym hemmelere miıesser etsin - diıip, Ybraıym Halylnyò bu kitap-rowaıaty tamam bolıar.
- Ine, bu kitap-rowaıatnyò söhbeti ºeıleräkdir. Tamam.


“Ybraıym Halyl” dessanyny ıazyp alan Akmuhammet Aºyrow. Mary ºäheri, 1983-nji ıyl.
“Türkmen halk dessanlary”, tom II, Aºgabat, “Türkmenistan” 1993.

 

Geziº ıoly: Baº / Edebiıat / Halk döredijiligi / Dessanlar

© TM (2001)
Sahypa barada

İokaryk ıokaryk