Bash sahypa
Habarlar
Türkmenistan
Edebiıat
Taryh
Bilim
Maºgala
Güımenje
...we º.m.

NURMUHAMMET ANDALYP


Mazmuny:

 

 

ªahyryò döredijiligi

Nurmuhammet-Andalyb döredijilik iºine ıaºlykda baºlapdyr. Onuò döredijiligi tematik hem tär taıdan köp taraply we baı. Ideıa çeperçilik taıdan bolsa, örän ıokary hem täsirlidir. Ol özüniò çuòòur zehini, ajaıyp talanty bilen birtopar goºgydyr-gazarlary, “Oguznama”, “Nesimi”, “Sagdy Wakgas”, “Kyssaıy Fyrgun”, diıen poemalaryny “İusup-Züleıha”, “Babaröwºen”, “Zeınelarap”, “Leıli- Mejnun” ıaly dessanlaryny “Melike-Mährinigär” powestini döredıär. ªahyr mundan baºgada arap dilinden “Maksatnama”, pars-täjik dilinden “Dört peri”, “Mürze Hemdem” diıen dessanlaryny türkmen diline terjime edıär. Ussat ºahyr Nowaıynyò, Fizulynyò, Jamynyò, Wepaıynyò we baºgalaryò gazarlaryna tahmyslar ıazıar.

ıokaryk


Andalybyò poemalary

1. “Oguznama” poemasy türkmenleriò ata-babalary bolan Oguzlar barada taryhy maglumatlar berıär. Onda Oguzlaryò ıaºan ıurtlary, durmuºy, harby ıöriºleri, ir-iımiºleri, däp-dessurlary, Oguzhanyò nebereleri, olaryò ıaºaıyºlary çeper teswirlenıär. Eserde baº gahryman Oguzhan bolup, onuò obrazy örän täsirli ynançly berilıär. Oguzhanyò öwüt-nesihatlary, il-halk, adyllyk baradaky syıasatlary örän ähmiıetlidir.

Bu poema on bir bapdan ybarat bolup, goºgy düzüliºiò meslewi ºeklinde ıazylandyr.

2. “Nesimi” poemasy dünıä belli ºahs türkmen ºahyry Seıit Nesiminiò (1370-1417) durmuºy ıaºaıºy we tragik ykbaly beıan edilıär. Eser 1312 setirden ybarat bolup, Nesimini öwrenmekde örän gymmatly, taryhy hem çeper materialdyr.

3. “Sagdy Wakgas” poemasy VII asyrda ıaºan taryhy ºahs bolan sahaba Sagt ibn Ebi-Wakgasa (Muhammet pygamberiò iò ıakyn adamy) bagyºlanypdyr. Sagdy Wakgas sahylykda dünıä özüni tanadan adam bolupdyr. ªahyr by eseriò üsti bilen adamlary adamkärçilige, sahylyga, myhmansöıer hem agzybir ıaºamaga, men-men bolmazlyga çagyrıar.

4. “Kyssaıy-Fyrgun” poemasy bolsa, adyndan belli bolºy ıaly gadymy Müsür Fyrgunlary (Faraonlary) baradadyr. Bu eserde Musa pygamberiò dünıä iniºi, terbiıelenºi we kemala geliºi baradaky rowaıat çeper beıan edıär.

ıokaryk


Andalybyò dessanlary

1. “Babaröwºen” dessany. ªahyr bu dessany dini temada ıazmak bilen dördünji çaryıar Hz. Alynyò mysalynda adamlary garyplara hemaıat bermeklige çagyrıar.

2. “İusup-Züleıha” dessany. Andalyp bu dessany 1715-1723 -nji ıyllarda Hywada hanlyk eden ªirgazy hanyò haıyº etmegi bilen ıazylypdyr. Dessanda mukaddes söıgi temasy haıyr hem ºer iºler, agzalalyk, talaòçylykly uruºlar bilen baglanyºykly çözülıär. ªahyr bu eserde erkin söıgi, insanperwerlik, watansöıjülik, parahatçylyk ıaly hemme döwre derwaıys pikirleri öòe sürıär. Dessanyò baº gahrymanlary, ıedi sany hak aºyklaryò biri- İusup hem Züleıha durmuºyò iò pajygaly günlerini baºdan geçirıärler. Eserde Züleıhanyò mähirli söıgisi, İusubyò akylly-baºly hereketleri Müsür ilini heläkçilikden gutarmakda ähli elhenç güıçleri ıeòip geçıär, hakyky söıgi rowaçlanıar.

3. “Leıli-Mejnun” dessany. Bu eser hem Gündogar edebiıatynda, halk döredijiliginde belli bolan “Leıli-Mejnun” arap ertekisi esasynda ıazylandyr. ªahyr eseri özüçe iºläp, ony türkmen däp-dessurlary bilen baılaºdyryp, dessan ºeklinde ıazypdyr.

Dessanyò temasy yºk-söıgi sosiıal deòsizlik. Onda azat päk söıgi, wepalylyk, dostluk, ynsanperwerlik, parahatçylyk, zuluma, adalatsyzlyga garºy göreº pikirleri öòe sürıär. Dessanda ähli waka Leıli bilen Mejnun päk söıgüsi, eneden doglan günlerinden baºlanan söıgüniò iò ıokary derejä ıetiºi bilen baglanyºyklydyr.

“Leıli-Mejnun” dessany, olaryò päk söıgüsi-ıedi hak aºyklaryò biri, gözelligiò wepalylygyò alamaty hökmünde adamlaryò aòynda ıaºaıar.

4. “Zeınelarap” dessany hem ºahyryò Yslam dininiò wekilleri barada ıazan eserleriniò biridir. Dessanda Hz. Alynyò ogly Muhammet Hanapıanyò Zeınelaraba bolan söıgisi beıan edilıär. Nurmuhamet-Andalybyò “Zeınelarap” dessany hyıaly ertekilere çalymdaº, örän çeper hem gymmatly eser bolup, ol türkmen edebi mirasynda uly goºantdyr.

Nurmuhammet-Andalybyò ºahyrana pähimi bilen dürli temalarda döreden ajaıyp dessanlary türkmen edebiıatynyò milli hem hakyky ºekili bolan dessançylyk tärini kämilleºdirdi hem baılanyºdyrdy.

ıokaryk


JYKYR

Höweslik daıhanlara bir näzenin jenan jykyr,
Bolsa suw wagty ekiºde, aılanar çenden jykyr,
Iki ıüz tylla bahasy bolsa hem arzan jykyr,
Bulduran suwny guıar-da öresi lerzan jykyr,
Eºki silap gözlerinden akuzur girıan jykyr.

Her säherler nala eıläp, kyçkurur ºeıda bolup,
Aılanar ıüz nagma bilen, bilbili göıä bolup,
Kölçe-kölçe ıerlere rehmet suwy derıa bolup,
Rehmetinden gögerer jümle nebadat ja bolup,
Hak tagala zikrin aıdar gijeler efgan jykyr.

Sen gulak goısaò, ıakar her dembe-dem owazy hoº,
Balaman, dutar, rebap, setardan agazy hoº,
Suwy perawan bolsa hem bolar anda ıazy hoº,
Dembe-dem tökse digir suwny pykyrdap näzi hoº,
Biz kibi uftadalarnyò derdine derman jykyr.

Bolsa göıä bir sapar kim, oılanur-da joº eter,
Eıesi ıüz müò sena birle köòlüni hoº eter,
Mähriban bolsa huda, kimge jykyrny duº eter,
Kim jykyrnyò lezzetin bilmez, ki ol medhuº eter,
Der hakykat bilgen ilge asly bu daıhan jykyr.

Bu jykyrga münde bir ıagaç biliò derkar erur,
Her biri bir labz ile zikru hudaga ıar erur,
Biri subhan, biri diır, alhamdululla ıar erur,
Aılanur-da gysgany çarhy pelek dek bar erur,
Diıgeri hüw-hüw diıip, bagyrar birıan jykyr.

Öresi bakyp semaga, arºy-agla görgüsi,
Hak tagala birligine hem güwälik bergüsi,
Eıgesi hak sunguna daıym tomaºa kylgusy,
Suw gelip pest-belent ºorga bu zeminler tolgusy,
Abyrehmetden gögerur bag ile bostan jykyr.

Lailaha-illa diıip, arpa-bugdaı baº urur,
Laºerike wada hu diıp, jugary hem çaº urur,
Käºiru-künji, sogan, ºaly ajaıyp aº olur,
Jugarany köp ekiò, anyò huruºy mäº olur,
Yhtyıat eıläò ıaranlar, bolmasyn weıran jykyr.

Hem üzüm peıda olur enjiru, zerdalylar,
Alma, kiºmiº, harbuzy-tarbuzy, garalylar,
Pisteler, enarlar, naºbaty ºeptalylar,
Sowsanu-sünbül, gyzyl gül açylyp gül-läleler,
Uºbu güllerni görüp, hakdan bolar mestan jykyr.

Kimiòki bilmez bu jykyrnyò lezzetin haıwan erur,
Telmuryp oltursa suw diıp, akmagu-nadan erur,
Taºmasa suw ıer üçin, iºimiz müò efgan erur,
ªükür Alla, Andalyp kyldy jykyr jöwlan erur,
Bizi kibi uftadalarynyò derdine derman jykyr.

 

Geziº ıoly: Baº / Edebiıat / Gadymy we orta asyr türkmen edebiıaty / Nurmuhammet Andalyp

© TM (2001)
Sahypa barada

İokaryk ıokaryk

Nurmuhammet
Andalyp
(1660-1740)

Taryhçy, terjimeçi, filosof türkmen edebiıatynyò taryhynda ilkinji dessançy ºahyr diıip tanalıan Nurmuhammet Andalyp alymlaryò täze barlaglar boıunça İylanly etrabynyò Garmazy obasynda eneden dogulyp 1740-nji ıylda aradan çykypdyr.

Nurmuhammet türkmeniò düıeçi tiresiniò Seıilhan neslindendir. Onuò atasynyò adyna Akmuhammet, kakasynyò adyna Seıitmuhammet ıa-da Seıitahmet, ejesiniò adyna bolsa Hansoltan diıer ekenler.

ªahyr özüniò ady we ıaºan ıerleri barada “İusup-Züleıha” dessanynda ºeıle ıazıar:

“Ismim idi Nurmuhammet Garyp,
Sözde Tahallusym idi Andalyp,”

ªahyryò ıaºlygy Garamaly obasynda geçıär. Ol ilki oba mekdebinde soò bolsa, Hywada medrese bilimini alypdyr. Onuò Bagdatda okanlygy baradada maglumatlar bar. ªahyr okuwyò daºyndan Gündogar edebiıatynyò klassyklaryny ylmy-filosofik iºlerini halk döredijilik eserlerini yhlas bilen okap, öz döwrüniò ylym bilimini kämil ele alan adam bolup ıetiºıär.

Nurmuhammediò esasy kesp-käri daıhançylyk hem agaç ussaçylygy bolupdyr. Ol kakasyndan öwrenen daıhançylyk iºleri bilen bir hatarda oba adamlaryna araba, jykyr ıaºaºmak hem meºgullanıardy.Nurmuhammet ıaºaıyº-durmuºy bilen baglanyºdyryp, özüne Garyp diıen lakamy alypdyr. Gül atly gyzy söıüp, özüni onuò yºkynda saıraıan bilbil hasaplamak bilen Andalyp (Bilbil) diıen edebi lakamy göteripdir.

Nurmuhammet-Andalybyò nebereleri barada takyk maglumat ıok diıerlikdir.